اينجا بود كه «حذيفه» يكى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله آيه «عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ» را تلاوت كرد. «١»
امير مؤمنان على عليه السلام نيز مى‌فرمايد: فَكَيْفَ بِكُمْ لَوْ تَناهَتْ بِكُمُ الْا مُورُ وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقُّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ: «چگونه خواهيد بود آنگاه كه همه امور پايان پذيرد، قبرها زير و رو شود، و همه شما در عرصه محشر حاضر شويد، آنجا است كه هر كس هر عملى را قبلًا انجام داده مى‌آزمايد، و همگى به سوى خداوند كه مولا و سرپرست حقيقى آنها است باز مى‌گردند، و كسانى را كه به دروغ همتاى او قرار دادند از خاطر آنها مى‌رود». «٢»
اين آيات و روايات، ابعاد مسئوليت انسان را در برابر اعمالش از ديدگاه اسلام منعكس مى‌كند و نشان مى‌دهد: تا چه حد هر انسانى در مقابل اعمال خويش مسئول است، تا آنجا كه ممكن است بعد از گذشتن هزاران سال آثارش براى او پاداشى نيك بيافريند، يا وزر و لعن و گناه به بار آورد.
در اين زمينه در جلد ١١، صفحات ٢٠٦ تا ٢٠٨ (ذيل آيه ٢٥ سوره نحل) نيز بحث كرده‌ايم.
***