انقلاب و تحولى در همه چيز پيدا مى‌شود، روح و جان آدمى نيز دستخوش چنين انقلابى مى‌گردد، آنجاست كه به تمام اعمال خود علم تفصيلى و دقيق پيدا مى‌كند بلكه طبق آيه ٣٠ سوره «آل عمران»: «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ» همه را در مقابل خود حاضر مى‌بيند.
بعضى از مفسران براى آيه، تفسيرهاى ديگرى نيز ذكر كرده‌اند، از جمله اين كه: منظور كارهائى است كه در آغاز عمر مقدم داشته و كارهائى كه به اواخر عمر انداخته است، ولى تفسير اول از هر جهت مناسب‌تر است.
ضمناً، منظور از «نَفْس» در اينجا هر نفسى از نفوس انسانى است و تمامى افراد بشر را شامل مى‌شود.
***
نكته:
آثارى كه از انسان باقى مى‌ماند
علاوه بر آنچه در آيات فوق آمده، از روايات اسلامى نيز به خوبى استفاده مى‌شود: ممكن است آثارى از انسان باقى بماند كه بركات يا عواقب سوئش تا سال‌هاى متمادى و حتى تا دامنه قيامت به او برسد.
چنان كه در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: لَيْسَ يَتْبَعُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ مِنَ الْا جْرِ إِلاّ ثَلاثُ خِصالٍ: صَدَقَةٌ أَجْراهَا فِي حَياتِهِ، فَهِيَ تَجْرِي بَعْدَ مَوْتِهِ، وَ سُنَّةُ هُدىً سَنَّها، فَهِيَ تُعْمَلُ بِها بَعْدَ مَوْتِهِ، وَ وَلَدٌ صالِحٌ يَسْتَغْفِرُ لَهُ:
«بعد از مرگ انسان پرونده اعمال او بسته مى‌شود، و اجر و پاداشى به او نمى‌رسد مگر از سه طريق: بناها و اشياء مفيدى كه براى استفاده مردم از خود به يادگار گذارده، و بعد از او جريان خود را طى مى‌كند، و سنت هدايتگرى كه آن را به وجود آورده، و بعد از مرگ او به آن عمل مى‌شود، و فرزند صالحى كه براى او