در اینجا برای مفسرین سؤالی مطرح شده و آن اینکه قرآن معمولا مردم را به سه دسته تقسیم می‌کند، به تعبیر سوره واقعه: اصحاب المیمنه و اصحاب المشئمه و السابقون السابقون، و به تعبیر سوره مطفّفین: فجّار و ابرار و مقرّبون؛ آیا اینجا که فرموده: بعضی از مردم از جانب راستشان کتابهایشان داده می‌شود و بعضی از جانب چپ، آن طبقه پیشرو (مقرّبین) را ذکر نکرده است یا اینکه آنها هم کتابشان از طرف راست داده می‌شود و در این جهت با اصحاب الیمین یکی هستند؟ بعضی گفته‌اند: مقربین با اصحاب الیمین در این جهت شریکند، ولی بعضی دیگر می‌گویند: این آیه در مقام حصر نیست و فقط این دو گروه را ذکر کرده و از گروه دیگر نامی نبرده؛ چون سخن درباره افرادی است که آنها را به پای میزان حساب می‌آورند و به حسابِ اعمالشان رسیدگی می‌کنند و مقربین از کسانی هستند که اساسا فوق این مطلب هستند و اصلا حسابی ندارند؛ یعنی حساب آنها پاک شده. به نظر ما همین قول دوم درست است.

گفتیم که مسئله اصحاب الیمین[١] و اصحاب الشمال[٢] کنایه از این مطلب است که انسان همیشه در میان دو عالم قرار دارد، عوالمی هست که بالاتر از انسان است و عوالمی هست که پایین‌تر از انسان است. انسان گاهی از عالم بالا فیض می‌گیرد و به سوی عالمِ بالا می‌رود و گاهی به سوی عالمِ پایین می‌رود. ]به تعبیر دیگر[ گویی نیمی از عالم، طرف راست عالم است و نیمی از عالم، طرف چپ عالم. آنچه که سِفلیت و پستی و عذاب و این جور چیزهاست مربوط به طرف مشئمه و شمال و چپ عالم است و آنچه که یمن و خیر و برکت است از آن تعبیر به یمین شده است. انسان گاهی از جانب راست وجودش نامه عملش را دریافت می‌کند و گاهی از جانب چپ.

فَاَمّا مَنْ اُوتِی کتابَهُ بِیمینِهِ. فَسَوْفَ یحاسَبُ حِسابآ یسیرآ. آن کسی که کتاب او به راست و یمین او داده شود به حساب او رسیدگی می‌شود حساب اندکی[٣] ، یعنی به سرعت حسابش تمام می‌شود. وَ ینْقَلِبُ اِلی اَهْلِهِ مَسْرورآ. و باز می‌گردد به اهل و آشنایان و رفقا و خاندان خودش در حالی که فوق‌العاده مسرور است.

وَ اَمّا مَنْ اُوتِی کتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ. از آیات قرآن یک مطلب دیگر هم استنباط می‌شود و آن مطلب این است که بعضی از مردم نامه عملشان از پشت سرشان به آنها داده می‌شود. در سوره نساء می‌فرماید: یا اَیهَا الَّذینَ اُوتُوا الْکتابَ امِنوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقآ لِما مَعَکمْ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَطْمِسَ وُجوهآ

[١] . یعنی كسانی كه كتابهایشان از طرف راستشان به آنها داده می‌شود.

[٢] . یعنی كسانی كه كتابهایشان از طرف چپشان به آنها داده می‌شود.

[٣] . معلوم می‌شود كه بحث مقربین در بین نیست؛ چون مقربین اصلا حسابی ندارند.