معنی این که قرآن ظاهری دارد و باطنی این که شنیده‌ایم قرآن ظاهری دارد و باطنی و باطنِ باطنی، به این معنی است که یک آیه در آنِ واحد می‌تواند به چند معنی نظر داشته باشد؛ ولی نه معانی بی‌رابطه با یکدیگر، بلکه معانی‌ای که نسبت آنها با هم نسبت ظاهر یک شیء با باطن همان شیء است؛ یعنی یک سلسله معانی که در طول یکدیگرند نه در عرض یکدیگر. علمای اصول در باب «استعمال لفظ در بیشتر از یک معنی» بحثی دارند، که آن بحث در اینجا مقصود نیست. بلکه مقصود از ظاهر و باطن در اینجا دو معنی است که در طول یکدیگرند، نه دو معنی متضاد و در عرض یکدیگر، و در واقع همان معنی اول را تعمیم و گسترش داده‌ایم به گونه‌ای که شامل معنی دوم هم می‌شود.

حال در مورد آیه مورد بحث می‌گوییم: معنی ظاهر آیه این است که «ای انسان! در غذایی که از طبیعت می‌گیری و می‌خوری، فکر و دقت کن» و معنی‌ای که ائمه : این آیه را به آن تفسیر کرده‌اند و در واقع یک درجه از باطن آیه را بیان کرده‌اند این است که «ای انسان! در آنچه می‌اندیشی و در افکار و عقایدی که از بیرون می‌گیری و در آنچه وارد روح خودت می‌کنی و جذب می‌کنی، فکر و دقت کن». چنان که می‌بینید، هر دو معنی از یک سنخ است؛ آن غذاست، این هم غذاست؛ ولی آن، غذای جسمی است و این، غذای روحی. اینجا ظاهر آیه می‌گوید: در غذای جسمانی خودت فکر کن و بیندیش، و باطن آیه می‌گوید: نه تنها در غذای ظاهری فکر کن و بیندیش، بلکه در غذای باطن و روح خودت هم فکر کن و بیندیش.

نظیر این است آیه کریمه‌ای که در اول سوره بقره است: اَلَّذینَ یؤْمِنونَ بِالْغَیبِ وَ یقیمونَ الصَّلوةَ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقونَ[١] . «متقیان آنان هستند که به غیب ایمان می‌آورند، نماز را بپا می‌دارند و از آنچه ما روزی‌شان کرده‌ایم انفاق می‌کنند.» ظاهر آیه این است که از نعمتهای جسمانی مادی که به آنها داده‌ایم، به خلق خدا انفاق می‌کنند؛ یعنی آنچه را که دارند، تنها برای خودشان نمی‌خواهند، سهمی از آن را هم به دیگران می‌دهند. این ظاهر آیه است که حتما هم مقصود است. ولی در روایات، یک معنی هم از باطن این آیه ذکر شده است. می‌فرماید: اَی وَ مِمّا عَلَّمْناهُمْ یعَلِّمونَ. رزق را توسعه داده‌اند به رزق معنوی و انفاق را هم توسعه داده‌اند به انفاق معنوی، آنوقت معنی چنین می‌شود: «از آنچه ما به آنها آموخته‌ایم و تعلیم کرده‌ایم به دیگران تعلیم می‌کنند.» یعنی در واقع این آیه، تنها به مالداران و ثروتمندان نظر ندارد، بلکه به عالمان هم نظر دارد؛ به این معنی که عالم نباید در علم خودش بخیل باشد و همان طور که مالدار باید منفق باشد عالم هم باید منفق باشد.

[١] . بقره / ٣.