اینجا دو نکته و بلکه به یک اعتبار سه نکته است: یکی کلمه «اَلطّامَّةُ الْکبْری» است که قیامت به عنوان اَلطّامَّةُ الْکبْری یاد شده است. حوادث دنیایی، همه حوادث موضعی است یعنی حادثه کوچکی است برای گوشه کوچکی از عالم. فرض کنید ناگهان سیل یا زلزله‌ای می‌آید، قسمتی از زمین زیر و رو می‌شود. یا بالاتر، یک وقت حادثه‌ای برای کره‌ای از کرات پیش می‌آید، تمام این کره خاکستر می‌شود. اینها به نظر ما خیلی بزرگ است. مثلا اگر کره زهره که از زمین ما هم خیلی بزرگتر است در اثر برخوردی که برایش پیش بیاید یکمرتبه خاکستر بشود، برای کل عالم چه پیش آمده؟ هیچ. این مثل این است که از بدن حیوان خیلی بزرگی مثل فیل مویی کنده شود. تازه مثل آن هم نیست. مسئله قیامت که قرآن می‌فرماید: اِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ[١] یا: اَلْحاقَّةُ. مَا الْحاقَّةُ. وَ ما اَدْریک مَا الْحاقَّةُ[٢] یک خصوصیتش این است که اَلطّامَّةُ الْکبْری است یعنی حادثه‌ای است فراگیرنده برای همه عالم، از آن دورترین کهکشانها گرفته تا نزدیکترین اجرام زمینی و سماوی. یک امر جزئی نیست که در یک جای دنیا پیش بیاید، حادثه‌ای است که تمام دنیا یکمرتبه می‌خواهد زیر و رو بشود و یک زندگی و حیات نوین و یک نظام نوین بر اساس جدیدی در آن به وجود خواهد آمد. در این وقت انسان تمام اعمال خودش را به یاد می‌آورد، متذکر اعمال خودش می‌شود (یوْمَ یتَذَکرُ الاِْنْسانُ ما سَعی).

آیه‌ای در سوره اسراء داشتیم که در آنجا این طور فرمود: وَ کلَّ اِنْسانٍ اَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یوْمَ الْقِیمَةِ کتابآ یلْقیهُ مَنْشورآ. اِقْرَأْ کتابَک کفی بِنَفْسِک الْیوْمَ عَلَیک حَسیبآ[٣] . فراموشی در آنجا وجود ندارد. انسان جزئی‌ترین کارهایش را آنجا به یاد می‌آورد و بلکه جلو چشم خودش می‌بیند.

فراموشی واقعی وجود ندارد

از مسائل خیلی مهمی که امروز مطرح می‌کنند ـ مخصوصآ روان‌شناسهای امروز؛ فلاسفه قدیم هم با یک فرضیه می‌گفتند ـ این است که اصلا برای بشر فراموشی وجود ندارد، در دنیا هم وجود ندارد. فراموشی کامل این است که انسان چیزی را که روزی می‌دانسته است بعد بکلی از ذهنش محو بشود، مثل اینکه روی یک صفحه کاغذ چیزی نوشته باشند بعد بکلی پاک کنند. آیا فراموشی کامل برای انسان وجود دارد، یعنی امکان دارد انسان چیزی را که روزی می‌دانسته است بعد بکلی

[١] . واقعه / ١.

[٢] . حاقّه / ١ ـ ٣.

[٣] . اسراء / ١٣ ـ ١٤.