فلسفه را ذکر فرمود، یک نتیجه‌گیری می‌کند: فَإنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْرآ. إنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْرآ. اصل کلی این است که مشقت و سختی با خودش آسانی دارد. آسانیها در سختیهاست. در ابتدا چقدر کار تو مشکل بود! بار تو آنچنان سنگین بود که استخوانهای پشت تو را به صدا در آورده بود، و دشمن کوشش می‌کرد که نام تو را بکلی محو کند، ولی عکس شد و این، قانون الهی است.

ارزش سختی

قدر سختی را بدانید! فَإنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْرآ. با سختی آسانی هست. تعبیر این آیه این است: فَإنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْرآ با سختی آسانی هست، با اینکه اصل مقصود این است که به دنبال سختی آسانی هست، پایان شب سیه سپید است. ولی چرا تعبیر قرآن این است که با سختی سستی است؟ می‌خواهد بفرماید که صرفا تعاقب و توالی نیست که یک سختی هست و بعد نوبت سستی باشد، بلکه اصلا آن سستی و آسانی زاییده سختی است. سختیها مادر سستیها هستند. یعنی اگر بخواهید به رفاهها و راحتها و سعادتها برسید، تا از مسیر سختیها و شداید عبور نکنید، ]امکان ندارد.[ این، اصلِ کلی عجیبی است.

پس اول، قضیه فقط قضیه شخص پیغمبر است که ما چه نعمتها به تو دادیم، شرح صدر به تو دادیم، بار سنگین را از پشت تو برداشتیم، نام تو را بلند آوازه کردیم، اما ]بعد ذکر یک اصل و فلسفه است که[ کارهای ما بر اساس قانون و سنت است. آن قانون و سنت چیست؟ فَإنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْرآ. آنوقت برای تأکید، تکرار هم می‌کند: فَإنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْرآ. إنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْرآ. پس البته[١] که با سختی آسانی است، البته که با سختی آسانی است؛ یعنی البته که قانون این است.

در سوره سجده خواندیم که: وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أئِمَّةً یهْدونَ بِأمْرِنا لَمّا صَبَروا وَ کانوا بِایاتِنا یوقِنونَ[٢] ما از آنها پیشوایانی قرار دادیم که مردم را به امر ما هدایت کنند چون در سختیها صابر بودند و به آیات ما یقین داشتند؛ ]یعنی[ ایمان و عملِ توأم با سختی.

این مضمون، در این آیات از سوره آل‌عمران هم هست: وَ کأینْ مِنْ نَبِی قاتَلَ مَعَهُ رِبِّـیونَ کثیرٌ فَما وَهَنوا لِما اَصابَهُمْ فی سَبیلِ اللهِ وَ ما ضَعُفوا وَ مَا اسْتَکانوا وَ اللهُ یحِبُّ الصّابِرینَ. وَ ما کانَ قَوْلُهُمْ إلّا أنْ قالوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنوبَنا وَ إسْرافَنا فی أمْرِنا وَ ثَبِّتْ أقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرینَ. فَآتیهُمُ اللهُ ثَوابَ الدُّنْیا وَ حُسْنَ ثَوابِ الاْخِرَةِ وَ اللهُ یحِبُّ الْـمُحْسِنینَ[٣] . یعنی چقدر پیغمبرانی که با آنها

[١] . خود «إنّ» برای تأكید است.

[٢] . سجده / ٢٤.

[٣] . آل‌عمران / ١٤٦ ـ ١٤٨.