بعضی مدعی‌اند که روح از جنس ملائکه است و همان جبرئیل است، و روح الامین و روح القدس یعنی جبرئیل. بعد، از اینها سؤال شده است که اگر مقصود از روح همان جبرئیل است، جبرئیل خودش یکی از ملائکه است، پس چرا می‌فرماید: «یوْمَ یقومُ الرّوحُ وَ الْمَلائِکةُ»[١] یا «تَنَزَّلُ الْمَلائِکةُ وَ الرّوحُ»[٢] ؟

جواب می‌دهند: درست است که جبرئیل از ملائکه است، ولی جبرئیل یک ملک خاصی است که ذکر او، بالخصوص لازم است. مثلا وقتی می‌گوییم: «همه علما در آن جلسه حاضر بودند» بعد یکی از علما که مستمع می‌خواهد بفهمد آیا او بالخصوص حاضر بود یا نه (چون توجهات به آن شخص است) مثلا آیت‌الله بروجردی هم حاضر بودند یا نبودند، بالخصوص ذکر می‌شود، می‌گوییم «همه علما و آیت‌الله بروجردی حاضر بودند»؛ یعنی آن که از همه اهمیت بیشتری دارد و مستمع بیشتر می‌خواهد درباره او بداند ذکر خاص بعد از عام می‌شود.

و بعلاوه جبرئیل فرشته‌ای است که حامل وحی است. خداوند به هر دسته از ملائکه که همه موجوداتِ امری هستند و موجودات خلقی (یعنی متعلق به عالم طبیعت) نیستند و از مافوق عالم طبیعت‌اند، شأنی و مقامی عنایت کرده که این مقامها ثابت و لایتغیر است: وَ ما مِنّا اِلّا لَهُ مَقامٌ مَعْلومٌ[٣] . اگر مقصود از روح، جبرئیل باشد آیه «تَنَزَّلُ الْمَلائِکةُ وَ الرّوحُ» می‌خواهد بفرماید که در شب قدر همه فرشتگان با منصبهای خاص خودشان، و فرشته حامل علم[٤] فرود می‌آیند. پس در واقع می‌خواهد بگوید: در شب قدر آن که فرود می‌آید منحصرا آن حامل علم نیست و کاری که با انسان در دنیا دارند و ارتباطی که میان زمین و آسمان برقرار می‌شود، فقط برای الهامات و تعلیمات نیست، بلکه ملائکه‌ای هم که شئون دیگری دارند بر انسان کامل منکشف می‌شوند؛ میکائیل و اسرافیل و عزرائیل هم بر او منکشف می‌شوند و فرود می‌آیند، همان طور که ملک و فرشته حامل علم و وحی و الهام که نامش جبرئیل است فرود می‌آید.

اگر این طور گفتیم، نشان می‌دهد که در شب قدر مطلبی که برای امام و ولی مطلق که رابط میان زمین و آسمان است منکشف می‌شود تنها علوم نیست، بلکه غیر علوم هم بر او نازل می‌شود.

بعضی دیگر معتقدند که اساسا روح از جنس ملائکه نیست و مقصود از روح هم جبرئیل نیست. حتی در آنجا که می‌فرماید: «نَزَلَ بِهِ الرّوحُ الاَْمینُ»[٥] یا «نَزَّلَهُ روحُ الْقُدُسِ»[٦] مقصود از

[١] . نبأ / ٣٨.

[٢] . قدر / ٤.

[٣] . صافّات / ١٦٤.

[٤] . مقصودم از «وحی» علم است.

[٥] . شعراء / ١٩٣.

[٦] . نحل / ١٠٢.