در اینکه ضمیر «یخرج» به چه چیزی برمی‌گردد[١] اقوالی گفته شده. یکی از احتمالاتی که مفسرین در این زمینه داده‌اند این است که ضمیر «یخرج» به انسان برگردد؛ یعنی انسان در حین ولادت از بین صلب و ترائب خارج می‌شود. در مرحله اول فرمود: منشأ خلقت انسان یک آب جهنده است و در اینجا می‌فرماید: بعد که این نطفه در رحم به صورت یک انسان درآمد، از میان پشت و پهلوهای زن خارج می‌شود (چون در مدتی که در رحم است، از یک طرف استخوانهای پشت زن او را احاطه کرده است و از طرف دیگر استخوانهای پهلو و سینه زن، و استخوانها مثل ستونهایی هستند که او را حفظ می‌کنند.) پس اگر ضمیر «یخرج» را به انسان برگردانیم، در این آیات دو مرحله ذکر شده است: یکی مرحله نطفه و دیگری مرحله خروج از رحم. در این صورت معنی آیه خیلی روشن است.

اقوال دیگر

ولی غالبا ضمیر «یخرج» را به «ماءٍ دافقٍ» برگردانده‌اند نه به «انسان». در اینجا باز اقوالی است که دو قولش به اصطلاح سر راست‌تر است. بعضی گفته‌اند: مقصود این است که آب منی از میان پشت و استخوانهای سینه مرد بیرون می‌آید. و باز در همین قول بعضی گفته‌اند: ترائب اختصاص به استخوانهای سینه ندارد بلکه مقصود از ترائب دستها و پاهاست، در نتیجه معنی چنین می‌شود که آب منی از تمام بدن خارج می‌شود؛ یعنی تمام بدن برای خروج آن فعالیت می‌کند.

احتمال دیگری که این احتمال از روایات روشن می‌شود و با بعضی نظریات امروز نیز سازگار است این است که مقصود از صلب، مرد است و مقصود از ترائب، زن است. در این قول ضمیر «یخرج» به «ماءٍ دافقٍ» (یعنی آب جهنده که مقصود منی است) برمی‌گردد، ولی می‌خواهد بگوید نطفه تنها از مرد نیست بلکه از زن هم هست. روایت می‌گوید: یخْرُجُ مِنَ الرَّجُلِ وَ الْمَرْأةِ یعنی نطفه مرد و زن؛ هر دو در این کار شرکت دارند. «صلب» یعنی استخوانهای محکم و کنایه از مرد است، چون مرد مظهر سختی و صلابت است، و «ترائب» یعنی استخوانهای نرم روی سینه و کنایه از زن است، چون زن مظهر نرمی و لطافت است. کأ نّه می‌گوید: خارج می‌شود از میان موجودی سخت و صلب (یعنی مرد) و موجودی نرم و لطیف (یعنی زن).

قدما بر خلاف علمای جدید فکر می‌کردند که زن هیچ نقشی در نطفه ندارد. می‌گفتند: نطفه متعلق به مرد است و رحم زن فقط به منزله زمینی است که بذر مرد را در درون خودش رشد

[١] . یعنی در اینكه چه چیزی از بین صلب و ترائب بیرون می‌آید.