است (تخمک) تشکیل شده است و اسپرم مرد و تخمک زن به طور متساوی در ژنها[١] مؤثرند؛ یعنی زن به اندازه مرد در آن بذر اوّلی شریک است و مرد از این نظر هیچ اولویتی ندارد. اینجاست که حق مادر بر حق پدر فزونی می‌گیرد، چون ایندو در بذر به طور متساوی شریکند و مادر علاوه بر این، نُه ماه هم بچه را در زمین رحم خود پرورش می‌دهد و اگر روشنفکر و متجدد نشده باشد یک سال و نیم الی دو سال هم بچه را از شیر خود تغذیه می‌کند. و لهذا زن در وجود فرزند سهم بیشتری دارد. از دوره شیرخوارگی به بعد کم کم سهم مرد در وجود فرزند بالا می‌رود و حقوق دیگری پیدا می‌کند چون وظیفه تغذیه فرزند بعد از دوران شیرخوارگی بر عهده مرد است (گرچه در دوران شیرخوارگی هم اگر زن مطالبه اجرت کند مرد باید پرداخت کند). در مورد تربیت هم، هر کدام از پدر و مادر به هر اندازه که عهده‌دار تربیت فرزند شوند، حق پیدا می‌کنند.

بنابراین معنی آیات اخیر چنین می‌شود: ای انسان! چه کسی تو را که چنین گذشته‌ای داشته‌ای، به این حالت که الان داری رسانده است؟! خدا و قانون خدا و قدرت و حکمت الهی است که چنین کرده. اِنَّهُ عَلی رَجْعِهِ لَقادِرٌ. همین خدا که در ابتدای خلقت چنین قدرتی از او دیدید، بر بازگرداندن انسان بعد از مرگش قادر است (مانند همان اَلنَّجْمُ الثّاقِبُ که بعد از غروب بار دیگر طلوع می‌کند).

روز آشکار شدن باطنها

کی خدا انسان را باز می‌گرداند؟ یوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ. روزی که با امروز یک تفاوت اساسی دارد، روزی که در آن اختبار و آزمایش می‌شود (و یا آشکار می‌شود[٢] ) سریره‌ها؛ یعنی روزی که در آن، چیز پنهانی وجود ندارد و همه چیز آشکار است. در دنیا امور کمی آشکار است. هر کدام از ما چقدر از وجود و شخصیت و کارها و نیتها و ملکات اخلاقی و خوبیها و بدیهایمان بر دیگری آشکار است؟ خیلی خیلی کم و واقعا هیچ کس دیگری را نمی‌شناسد. انسان چهل پنجاه سال شب و روز با یک نفر زندگی می‌کند و بعد از این مدت چیزی در او می‌بیند که می‌گوید: من این آدم را نمی‌شناختم؛ این برای این است که ما ظاهر یکدیگر را می‌بینیم. ولی در قیامت همه چیز آشکار است و نهانی وجود ندارد؛ نیتها و عقاید در آنجا آشکار است، خویها و ملکات اخلاقی آشکار است، اعمال و هدفها آشکار است. در اینجا غیر از خدا چه کسی می‌داند که فلان انسان در خفا عملش چیست، آیا گناه می‌کند یا نه، واجبات الهی را انجام می‌دهد یا نه، با چه قصد و نیتی

[١] . ژنها ذرات ریزی هستند كه در سلولهای نطفه وجود دارند و استعداد انسان شدن و خواص ارثی نسلهایگذشته در آن ذرات وجود دارد.

[٢] . هر دو معنا در اینجا یك نتیجه می‌دهد.