وَ ما اَدْریک ما لَیلَةُ الْقَدْرِ و تو چه می‌دانی که لیلة القدر چیست. اولا چرا این شب را لیلة القدر می‌گویند؟ آیا به این اعتبار است که این شب، شب تقدیر یعنی شبی است که در آن، مقدرات معین می‌شود؟ یعنی در سال یک شب هست که در آن شب مقدرات یک سال مردم تعیین می‌شود. یا به این اعتبار است که معنای قدر، ارزش است؟ یعنی شب با ارزش. البته اگر دومی را هم بگوییم، باز با ارزش بودن این شب، به اعتبار همان معنی اول است، که عرض خواهم کرد.

اجزاء زمان و اجزاء مکان فی حد ذاته با یکدیگر تفاوتی ندارند

بعد می‌فرماید: «شب قدر از هزار ماه بهتر است». اینجا این مسئله مطرح است: آیا اجزاء زمان و مکان خودشان فی حد ذاته، قطع نظر از مظروفشان[١] ، با یکدیگر فرق می‌کنند که یک قطعه‌اش از قطعه دیگر بهتر باشد؟

در باب زمان چون همه اجزاء آن مشابه یکدیگرند قهرا اجزاء زمان از آن جهت که اجزاء زمان‌اند هیچ‌کدام نسبت به دیگری فرق نمی‌کند؛ یعنی درجه وجودی همه اجزاء زمان یکی است و هیچ فرقی میان یک جزء از زمان با جزء دیگر نیست که یک جزء بهتر یا با فضیلت‌تر از جزء دیگر باشد.

اما اجزاء مکانی؛ اجزاء مکانی یعنی قطعات زمین. قطعات زمین چون مثل قطعات زمان بسیط نیستند، با یکدیگر فرقهایی دارند ولی فرق مادی نه معنوی. مثلا یک سرزمین شوره زار است و چون شوره زار است محصول نمی‌دهد، و یک سرزمین دیگر شوره زار نیست و زیاد محصول می‌دهد. برای بشر از جنبه استفاده مادی، یک سرزمین پربرکت است و سرزمین دیگری بی‌خیر و برکت. برای یک کشاورز گاهی ارزش یک هکتار از یک زمین برابر است با صد هکتار از زمین دیگری. اگر زمین کویر را به یک کشاورز بدهند چه فایده‌ای برای او دارد؟! در صورتی که اگر یک هکتار از یک زمین آباد را که محصول می‌دهد به او بدهند زندگی‌اش از آنجا اداره می‌شود. پس به این معنا بعضی از زمینها با برکت است و بعضی بی برکت، و این یک امر مادی است و به زندگی مادی مربوط می‌شود. مثلا همین سرزمین شام و بیت‌المقدس؛ قرآن درباره این