اما اگر مقصود از «العصر» همان وقت خاص از روز باشد[١] باز هم معنی روشنی است مخصوصا به قرینه اینکه در قرآن، هم به روز قسم خورده شده[٢] و هم به شب[٣] ، و باز در اوقات شبانه روز، هم به صبح قسم خورده شده[٤] و هم به ضحی[٥] . پس مانعی ندارد و متناسب است که قرآن به عصر هم قسم بخورد. در واقع قرآن می‌خواهد بگوید همان‌طور که صبح و ضحی اوقات محترمی هستند، عصر هم محترم است، همه اوقات خوبند و هر وقتی برای خودش خوب است و موقع مناسبی است برای استفاده کردن.

قسم به روزگار یا قسم به وقت عصر، که چه؟ می‌خواهیم یک حقیقتی را برای انسان بگوییم : اِنَّ الاِْنْسانَ لَفی خُسْرٍ. اِلاَّ الَّذینَ امَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ. بیان می‌کند که انسان در چه وضعی رو به پیش است و در چه وضعی رو به کاهش و خسران است. می‌فرماید: قسم به عصر که انسان در خسران و نقصان و کاهش است مگر آنکه... . «مگر آنکه» را بعد توضیح می‌دهم، فعلا کلمه «خُسْر» را معنی کنم.

معنی «خُسر»

کلمه «خُسر» را معمولا «نقصان» معنی می‌کنند و «نقصان» یعنی کم شدن. ولی هر کم شدنی را «خُسر» نمی‌گویند. مثلا اگر یک خرمن گندم داشته باشیم که تدریجا از آن برداشته شود، به این خُسر نمی‌گویند، ولی اگر سرمایه و مال التجاره‌ای داشته باشیم و حالت بده و بستان داشته باشیم و در مجموعِ بده و بستان خودمان ضرر کنیم[٦] ، به نقصان و کاهشی که در حال بده و بستان پیدا می‌شود خسر می‌گویند. پس وقتی قرآن می‌گوید «انسان در خسر است» می‌خواهد بگوید انسان دائما در حال بده و بستان است ولی در این بده و بستانِ خودش ضرر می‌کند؛ مثل تاجری که یک میلیون تومان ثروت داشته باشد و در طول سال مرتب معامله کند و بدهد و بگیرد؛ در آخر سال وقتی که حساب کند ببیند که پانصد هزار تومان کسری دارد. انسان همیشه در حال بده و بستان

[١] . البته منافاتی هم نیست كه همه این معانی مقصود باشد؛ مكرر گفته‌ایم كه آیات قرآن در آنِ واحد معانیزیادی را تحمل می‌كند.

[٢] . وَ النَّهارِ اِذا جَلّیها (شمس / ٣).

[٣] . وَ اللَّیلِ اِذا یغْشیها (شمس / ٤).

[٤] . وَ الصُّبْحِ اِذا تَنَفّسَ (تكویر / ١٨)، وَ الْفَجْرِ (فجر / ١) یعنی قسم به سپیده دم، آن شكافـی كه در دامن شب باعمود صبح پیدا می‌شود.

[٥] . وَ الضُّحی (ضحی / ١)، وَ الشَّمْسِ وَ ضُحیها (شمس / ١). «ضحی» بر آمدن روز و در واقع ثلث اول روزاست.

[٦] . یعنی آنچه می‌دهیم بیشتر باشد از آنچه می‌گیریم.