قرآن است؛ به آن چیزی که به وجهه عِلوی انسان مربوط است می‌گویند جنبه یمینی و به آنچه که به وجهه سِفلی انسان مربوط است می‌گویند جنبه شِمالی. در این مورد حدیث هم داریم به این مضمون که دل انسان دو گوش دارد، یکی از طرف راست و یکی از طرف چپ[١] ؛ وجهه انسان به عالم ملکوت اعلی را می‌گویند گوش راست و وجهه‌اش به طرف سِفلی را می‌گویند گوش چپ؛ از گوش راست الهامات خیر می‌شنود و از گوش چپ الهامات شر، تا کدام الهام را بپذیرد و به کدام‌یک عمل کند.

در آیه‌ای می‌فرماید: اِذْ یتَلَقَّی الْ مُتَلَقِّیانِ عَنِ الْ یمینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعیدٌ. ما یلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلّا لَدَیهِ رَقیبٌ عَتیدٌ[٢] . این دیگر نفس آیه قرآن است و در آن بحثی نیست.

همچنین در این مورد حدیثی است[٣] که می‌فرماید: ملائکه‌ای که کاتب اعمال هستند (چون کرام کاتبین هستند و سنخشان سنخ قدس است) وقتی انسانی موقع مرگش می‌رسد و می‌خواهند از او جدا شوند، اگر عمل صالح انجام داده باشد به او می‌گویند: «خدا به تو جزای خیر دهد، در این مدتی که با تو بودیم جز خیر از تو چیزی ندیدیم، از زبان تو همه خیر دیدیم، از قلب تو خیر دیدیم، عمل تو را خیر دیدیم، ما نزد پروردگار برای تو شهادت خواهیم داد» و اگر بر عکس، انسانی گنهکار باشد، موقع جدا شدن او را نفرین می‌کنند و می‌گویند: «ما چقدر از دست تو در این مدت معذّب بودیم، چون هر چه از تو دیدیم پلیدی بود. ما در نزد پروردگار، خصیم تو خواهیم بود.»[٤]

معنی کلمه «فجّار»

کلمه فُجّار در آیه وَ اِنَّ الْفُجّارَ لَفی جَحیمٍ از «فُجور» گرفته شده. در بعضی موارد برای عمل بد کلمه «سیئه» به کار رفته است. این کلمه به معنی عمل بد و عمل زشت است[٥] که معنای عامی است (در مقابل «حسنه» که به معنی عمل نیک و عمل زیباست).

در بعضی موارد تعبیر «اثم» گفته شده. («اثم» یعنی کاری که قلب انسان بالطبع آن را قبول

[١] . چپ و راست ظاهری مقصود نیست.

[٢] . ق / ١٧ و ١٨.

[٣] . ظاهرا از حضرت رسول است.

[٤] . جایی نوشته بود كه یك تریاكی گفته: ما تریاكی‌ها همیشه خیالمان راحت است چون هرگز به جهنم نمی‌رویمو ملائكه اعمال بد ما را نمی‌نویسند. پرسیدند: چرا؟ گفت: برای اینكه ملائكه‌ای كه روی شانه‌های ما هستندزود مثل خود ما تریاكی می‌شوند و وقتی كه خمار می‌شوند ما آنها را از خماری درمی‌آوریم. بالاخره هر چهباشد غیرت دارند و كارهای بد ما را گزارش نمی‌دهند.

[٥] . از جنبه زشتی‌اش به آن می‌گویند «سیـئه».