آنوقت، گاهی اثری که انسان از عمل می‌گیرد، زنگ زدگی است؛ یعنی می‌شود یک انسان زنگ زده، یک روح زنگ زده، یک فکر زنگ زده و یک قلب زنگ زده، و این زنگ زدگی را چیزی جز عمل خود او در او ایجاد نکرده؛ یعنی خود او خودش را زنگ زده کرده است. کلّا اِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یوْمَئِذٍ لَ مَحْجوبونَ. وقتی که انسان یک آینه زنگ زده[١] بشود، اولین اثر و نتیجه بدی که از زنگ زدگی آینه وجودش می‌گیرد چیست؟ قرآن می‌فرماید: این زنگ زدگی، تو را از چیزی محجوب[٢] می‌کند، یعنی میان تو و چیزی که عزیزتر از او در عالم نیست حجاب قرار می‌دهد.

از علی (ع) سؤال کردند: «هَلْ رَأیتَ رَبَّک؟» (آیا پروردگار خودت را دیده‌ای؟) فرمود : لَمْ اَعْبُدْ رَبّآ لَمْ اَرَهُ (خدای ندیده را اصلا عبادت نکرده‌ام). بعد برای اینکه بفهمند آن دیدن، با چشم سر نیست بلکه با آینه دل است فرمود : لَمْ تَرَهُ الْعُیونُ بِمُشاهَدَةِ الْعِیانِ وَ لکنْ رَاَتْهُ الْقُلوبُ بِحَقائِقِ الاْیمانِ[٣] (این چشمها خدا را نمی‌بیند، خدا جسم نیست، ولی دل با حقایق ایمان خدا را می‌بیند).

می‌فرماید: ای انسانی که قیامت را تکذیب می‌کنی به دلیل اینکه معتد اثیم هستی و قلبت را رین و زنگار گرفته، بدان که در قیامت، تو از پروردگارت محجوبی و بین تو و پروردگارت حجاب وجود دارد؛ تو خدای خودت را در اینجا نمی‌بینی و در قیامت هم کور از حقیقت هستی. در آیه دیگری می‌فرماید: وَ مَنْ کانَ فی هذِهِ اَعْمی فَهُوَ فِی الاْخِرَةِ اَعْمی وَ اَضَلُّ سَبیلا[٤] . هر که در این دنیا کور باشد در آن دنیا نیز کور است و گمراه‌تر. مقصود، کوری چشم ظاهر نیست چون در جای دیگر می‌فرماید: فَاِنَّها لا تَعْمَی الاَْبْصارُ وَ لکنْ تَعْمَی الْقُلوبُ الَّتی فِی الصُّدورِ[٥] . چشمها کور نیست، دلها کور است.

رباعی فخرالدین رازی

یک رباعی است از فخرالدین رازی که من مرتب آن را می‌خوانم و رباعی خوبی است[٦] ، می‌گوید :

ترسم بروم عالم جان نادیده بیرون روم از جهان، جهان نادیده

در عالم جان چون روم از عالم تن در عالم تن عالم جان نادیده

[١] . این كه بگوییم «آینه زنگ زده»، بهتر است از «فلز زنگ زده»؛ چون قاعده دل این است كه آینه باشد نه آهن.

[٢] . محجوب یعنی در حجاب، در پرده.

[٣] . نهج‌البلاغه، خطبه ١٧٧.

[٤] . اسراء / ٧٢.

[٥] . حج / ٤٦.

[٦] . اگرچه خود او آدمی بود كه اقرار داشت كور دل است و كور دل هم [از دنیا] رفت.