می‌کند، از چشم شما غروب کرده و پنهان شده ولی معدوم نشده است، هر مرگی غروبی است و این غروب پشت سرش طلوعی هست. از نظر اعمالِ انسان نیز مطلب همین طور است. اعمال انسان در دیدِ دنیایی یک سلسله امور گذشته و فراموش‌شده و تمام‌شده‌ای است که پرونده‌اش بسته شده است[١] ولی از نظر الهی آیا کاری و عملی هست که پرونده‌اش بکلی بسته شود؟ غروب کند و دیگر طلوعی نداشته باشد؟ هرگز، بلکه تمام اعمال انسان مثل ستاره‌هایی که بعد از مدتی پنهان شدن دوباره در شب در فضای آسمان طلوع می‌کنند، در فضای معنوی و روحی و نفسانی انسان، روزی طلوع خواهند کرد و تمام گذشته‌ها دوباره زمانِ حاضر می‌شوند و بروز می‌کنند. پس شما قصه این ستاره‌ای را که غروب کرده و مخفی شده و در شب دوباره ظاهر می‌شود و سر از افق برمی‌آورد، نمونه‌ای بگیرید در نظام عالم برای خودتان و اعمال خودتان.

استدلال بر معاد با تنظیر از وجود انسان

بعد از اینکه با این تشبیه و تمثیل مطلب بیان شد، با یک تنظیر[٢] از وجود خود انسان باز بر همین موضوع قیامت و معاد استدلال می‌فرماید. فَلْینْظُرِ الاِْنْسانُ مِمَّ خُلِقَ. این انسان اگر نمی‌خواهد از این طلوع و غروب‌ها به طلوع و غروب خودش پی ببرد، از مراحل گذشته زندگی خودش که می‌تواند چیز بفهمد. به گذشته خودت نگاهی کن تا وقتی خدای متعال در کتاب آسمانی، آینده‌ات را بیان می‌کند، استبعاد نکنی و به نظرت عجیب نیاید. این انسان در این احسن التقویم که وقتی روی زمین می‌آید بزرگترین کتاب الهی است[٣] و عالَم اکبر است[٤] ، چه بوده و از کجا شروع شده؟ وقتی ببینید انسان از کجا شروع شده و تا اینجا رسیده و وقتی به قدرت آن قادری که چنین سازنده و آورنده و حرکت دهنده و سیر دهنده است پی بردید، دیگر مسئله معاد به نظرتان عجیب نمی‌آید.

فَلْینْظُرِ الاِْنْسانُ مِمَّ خُلِقَ. انسان دقت کند از چه آفریده شده است. خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ. آفریده شده از آبی جهنده (مقصود نطفه و منی است). بعد می‌فرماید: یخْرُجُ مِنْ بَینِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ. بیرون می‌آید از میان صلب (مهره پشت) و ترائب (استخوانهای نرم سینه).

[١] . یك كار خوب یا بدی كه انسان كرده، در میان مردم بعد از مدتی فراموش می‌شود و اصلا یادی از آننمی‌شود، كأ نّه دیگر تمام شد. واقعا هم از نظر بُعد دنیایی، یك كارهایی تمام می‌شود و اصلا پرونده آنها درزندگی انسان بكلی بسته می‌شود.

[٢] . [یعنی نظیر آوردن.]

[٣] . وَ اَنْتَ الْكِتابُ الْمُبینُ الَّذی بِـاَحْـرُفِـهِ یظْهَـرُ الْـمُـضْمَـرُ

[٤] . اَتَـزْعَمُ اَنَّـكَ جِـرْمٌ صَغیـرٌ وَ فیكَ انْطَوَی الْعالَـمُ الاَْكْبَرُ