در آیه فَما یکذِّبُک بَعْدُ بِالدّینِ احتمال بیشتر این است که «دین» به معنای جزا باشد: ای انسان! بعد از شناخت انسان که از طرفی استحقاق اجر غیر ممنون دارد و از طرفی استحقاق سقوط به اسفل سافلین دارد، آیا بهانه‌ای برای تو هست که جهان دیگر را، جهان قیامت و جهان پاداش و کیفر غیرقطع شدنی را تکذیب کنی؟! یعنی خودت را بشناس، می‌فهمی قیامت هم هست.

مقصود از احکم حاکمین بودن خدا

ألَیسَ اللهُ بِأحْکمِ الْحاکمینَ آیا خدا از هر حکم کننده‌ای حکم کننده‌تر و حاکم‌تر نیست؟! آیا خدا فوق همه حاکمها نیست؟! مقصود از «فوق همه حاکمها» این نیست که خدا فقط در قدرتْ فوق همه حاکمهاست، بلکه در قدرت و حکمت و عدالت. وقتی خدای حاکمی در عالم است که فوق همه حاکمهاست در داوری کردن و در دانش و حکمت و عدالت و قدرت، پس امکان ندارد ماورایی برای جهان دنیا نباشد.

بعضی گفته‌اند آیا معنی «أحْکمُ الْحاکمین» حکیم‌ترین حکیمان است یا قاضی‌ترین قاضیها؟ این طور که ما عرض کردیم شامل هر دو می‌شود. «حاکم» یعنی فرمانروا. «احکم الحاکمین» یعنی مافوق همه حاکمها. «مافوق همه حاکمها» را اگر فقط در قدرت در نظر بگیریم معنی محدودی دارد، ولی مقصودْ مافوق همه حاکمهاست در قدرت، دانش، حکمت، عدالت و خلاصه در همه صفاتی که برای یک حاکم ضرورت دارد. وقتی چنین خدایی هست، پس امکان ندارد قیامتی در کار نباشد.

اینجا سوره مبارکه تین پایان پذیرفت. در واقع این سوره سوره انسان است، منتها از آن جهت آن را «تین» گفته‌اند که اولین سوگندی که در آن آمده سوگند به تین است.

چرا خداوند به انجیر و زیتون قسم خورده؟

چرا خداوند در این سوره به انجیر و زیتون قسم خورده؟ بعضی خواسته‌اند این قسمها را دلیل اهمیت خاصی برای انجیر و زیتون بدانند. البته در اینکه برای این دو میوه خواص بسیار زیادی ذکر شده شکی نیست، ولی قرآن در جای دیگری مطلبی گفته است که آن مطلب به ما مجال نمی‌دهد که بخواهیم این طور فکر کنیم که دلیل قسم خوردن به انجیر و زیتون این است که ایندو بر همه میوه‌های دیگر مزیت دارند و هیچ میوه‌ای به پای آنها نمی‌رسد. البته ممکن است واقعا این