بلکه در هر زبانی یکی از فنون فصاحت و بلاغت «التفات» است. «التفات» نزد علمای معانی و بیان یعنی در حالی که در واقع، خطاب انسان هیچ فرقی نکرده است، انسان صورت خطاب را تغییر دهد، متکلم را مغایب کند و مغایب را متکلم، مخاطب را مغایب کند و مغایب را مخاطب، در صورتی که مقصود یکی است. ولی این تغییرِ صورت خطاب در مواردی است که یک نکته خاصی منظور است. مثلا: شما با یک نفر مشغول صحبت هستید. در این حال او چیزی به شما می‌گوید که ناراحت می‌شوید. با این که کس دیگری آنجا نیست، شما رویتان را برمی‌گردانید و می‌گویید: « چه حرفی می‌زند؟!» یعنی: تو چه حرفی می‌زنی؟! این «چه حرفی می‌زنی» را به این صورت می‌گویید: «چه حرفی می‌زند؟!» در صورتی که با خود او حرف می‌زنید نه با شخص دیگری، و این یک نکته روانی دارد. گاهی انسان عمدا چنین کاری می‌کند، کأ نّه می‌خواهد بگوید: «من با کس دیگری حرف می‌زنم، ولی خودت هم می‌دانی که مقصودم تو هستی.» یا این که متکلم، خودش را به شکل مغایب درمی‌آورد. مثلا به جای این که بگوید «من چنین کردم»، اسم خودش را می‌برد. فرض کنید اسمش احمد است، می‌گوید: «احمد در این کشور این کارها را کرده است»، یعنی خودم.

گاهی نیمی از کلام جنبه غیاب دارد و نیم دیگر جنبه خطاب. آیات مورد بحث همین گونه است. اول می‌فرماید: عَبَسَ وَ تَوَلّی. اَنْ جاءَهُ الاَْعْمی. گویی گوینده حاضر رویش را برمی‌گرداند (در صورتی که مقصودش همان شخص معین است) و می‌گوید: روترش کرد و پشت کرد، چرا؟ چون کوری آمده است. بعد رو می‌کند و می‌گوید: وَ ما یدْریک تو چه می‌دانی؟! (آیا کوری عیب است؟!) لَعَلَّهُ یزَّکی شاید همین کور به پای خودش آمده تا با توجهی که تو به او بکنی پاک و هدایت شود.

شخص مورد عتاب کیست؟

و اما مسئله دوم، اختلاف مفسرین درمورد شخصی است که این آیاتِ عتاب درباره او نازل شده است. گفتیم که تمام مفسرین اهل تسنن و بعضی از مفسرین شیعه می‌گویند که این عتاب نسبت به شخص پیغمبر اکرم است و مورد قصه خود ایشان است[١] ، به این صورت که عده‌ای از سران و اکابر قریش آمده بودند و با پیغمبر در موضوع اسلام مذاکره می‌کردند. مسئله به مرحله بسیار حساسی رسیده بود که ابن اُمّ مکتوم که شخص کوری بود و متوجه وضع مجلس نبود، از در وارد شد و گفت: یا رَسولَ الله! اَقْرِئْنی وَ عَلِّمْنِی الْقُرْآنَ (ای رسول خدا! قرآن برای من بخوان و قرآن به من

[١] . اتفاقا در همین جهت از خود شیعه هم روایت داریم.