می‌کند، و حرکت شبانه روزی آن که به دور خودش می‌چرخد نیز همین طور است. هر ستاره‌ای در هر مداری در یک نظام معین حرکت می‌کند، به طوری که هرکدام از آنها یک مقام معلوم و یک موضع و مدار مشخص دارند.

وَ اِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ. و آنگاه که دریاها تفجیر شوند. لغت «تفجیر» و «فجر» و امثال اینها، همه مفهوم شکفته شدن و شکافته شدن دارند، ولی نه صرف شکافته شدن، بلکه شکافته شدن در حالی که یک چیزی از آن بیرون می‌آید. مثل این که در مورد نهرها و چشمه‌ها و قناتها گفته می‌شود که این سرچشمه زمین تفجیر شد و از آن چشمه بیرون آمد یعنی دهان باز کرد و آب از آن جوشید. در اینجا تعبیر قرآن راجع به همه دریاهاست. بسیاری از دریاها و اقیانوسها ـ بالخصوص دریاها و دریاچه‌ها ـ در میان آنها حائلهایی از زمین و خشکی حکمفرماست. می‌فرماید: در اثر حوادث تند و زلازلی که در زمین رخ می‌دهد، این دریاها همه تکه پاره می‌شوند به طوری که همه با یکدیگر مخلوط می‌شوند. در سوره تکویر هم که فرمود: وَ اِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ. بعضی سُجِّرَتْ را «داغ می‌شود و تبخیر می‌شود» معنی کرده‌اند و بعضی گفته‌اند: «پر می‌شود». «پر می‌شود» به همین معناست که این دیوارهایی که در وسط دریاهاست خراب می‌شود و بسیاری از کوهها در دریاها سرازیر می‌شوند و این پستی و بلندی‌ها از میان می‌رود.

وَ اِذَا الْقُبورُ بُعْثِرَتْ.آنگاه که قبرها برشورانیده و زیر و رو شود. عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ. در اینجا بهتر است که معنی اِنْفَطَرَتْ را بیان کنم و بعد درباره همه این آیات توضیحی بدهم.

معنی دقیق «انفطار»

عرض کردیم که مفسرین معمولا «انفطار» را به معنی «انشقاق» می‌گیرند، یعنی منشق شدن و شکافته شدن[١] . هر انفطاری انشقاق هست، ولی هر انشقاقی انفطار نیست[٢] . اگر فرض کنیم این سقف شکافته شود، این انشقاق است ]ولی انفطار نیست.[ انفطار انشقاقی است که از درون آن چیز دیگری سر بیرون بیاورد. مثلا تخم مرغی را که در زیر مرغ می‌گذارند، موقعی می‌رسد که دیواره آن شکافته می‌شود، اما این یک شکافته شدنی است برای سر بر آوردن چیز دیگری از درون این تخم‌مرغ که عبارت است از جوجه. و لهذا عرب در مورد زدن چاه و قنات تا وقتی که به آب می‌رسد، می‌گوید: «فَطَرْتُها» یا «اَنـَا فَطَرْتُ هذَا الْبِئْرَ» یعنی من این چاه را شکافتم. مقصود از

[١] . بعدا در سوره «انشقاق» خواهیم خواند كه می‌فرماید: اِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ. در جای دیگر می‌خوانیم : وَ یوْمَتَشَقَّقُ السَّـماءُ بِالْغَمامِ (فرقان / ٢٥) و در جای دیگر كه البته مربوط به قیامت نیست آمده است: تَكادُالسَّمواتُ یتَفَطَّرْنَ مِنْهُ (مریم / ٩٠).

[٢] . همان طور كه گفته شده است.