پهلوان در میانشان زیاد بود. ثانیآ با یکدیگر متحد و متفق بودند. ثالثآ در میان عرب بعد از عام‌الفیل ارزش فوق‌العاده‌ای پیدا کرده بودند. خیلی «من من» و «ما ما» می‌گفتند. قرآن می‌فرماید : نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَ شَدَدْنا اَسْرَهُمْ خود اینها را ما آفریدیم، استحکام بدنی آنها یا نیروی اجتماعی آنها را ما به آنها داده‌ایم، مخلوق ما هستند. این مخلوق در مقابل خالقش چه می‌اندیشد؟! در واقع آیه این طور می‌خواهد بگوید: ما اگر آنها را دعوت می‌کنیم نمی‌خواهیم برای اسلام از آنها نیرو بگیریم، رحمت ما اقتضا کرده که اینها را هدایت کنیم و نجاتشان بدهیم و الّا اسلام اگر افرادی بخواهد نیاز به اینها دارد؟! وَ اِذا شِئْنا بَدَّلْنا اَمْثالَهُمْ تَبْدیلا و اگر بخواهیم، ما به جای اینها افراد دیگری را می‌آوریم که آنها معین و کمک اسلام باشند. مگر اسلام فقط به اینها احتیاج دارد؟

اینجا نکته‌ای هست که بعضی از مفسرین مثل ]صاحب[ کشّاف و فخر رازی طرح کرده‌اند ولی شاید درست به نکته توجه نکرده‌اند. گفته‌اند چرا قرآن می‌فرماید: وَ اِذا شِئْنا بَدَّلْنا اَمْثالَهُمْ تَبْدیلا، نفرمود: وَ اِنْ شِئْنا...؟ اِذا و اِنْ معنی نزدیک به یکدیگر دارند ولی اِنْ معنی اگرِ محض را می‌دهد. در مورد کاری که نمی‌خواهد بشود یا شدنش احتمالی است «اگر» گفته می‌شود. مثلا یک وقت شما این طور می‌گویید: اگر فردا وقت کردم پیش شما می‌آیم؛ یعنی ممکن است بیایم ممکن است نیایم. ولی یک وقت می‌خواهید به صورت قاطع بگویید که خواهم آمد، می‌گویید فردا ساعت فلان که فارغ شدم خواهم آمد؛ آنگاه که فارغ می‌شوم می‌آیم. این «آنگاه که فارغ می‌شوم می‌آیم» معنایش این است که یک وقتی هست که من در آن وقت فارغ خواهم شد و خواهم آمد. اِذا یعنی آنگاه. در زبان عربی می‌گویند هر وقت اِذا گفته شود یعنی آن کار محقق خواهد شد اما اگر اِنْ گفته شود یک امر اگری است، وعده اینکه محقق خواهد شد داده نشده است. بعضی مفسرین گفته‌اند : چرا در اینجا کلمه اِذا آورده‌اند و حال آنکه در بعضی موارد دیگر شبیهِ این، کلمه اِنْ آورده شده است؟

جواب این سؤال روشن است و آن این است که در واقع سخنِ این است که وقتی پیغمبر اینها را به اسلام دعوت می‌کرد اینها ضمنآ این فکر را هم می‌کردند که اسلام به ما احتیاج دارد که ما باید به اسلام ایمان بیاوریم و اسلام از ما کسب نیرو کند. و لهذا در بعضی موارد معجزه‌ای که از پیغمبر می‌خواستند به صورت مزد بود: اگر می‌خواهی ما ایمان بیاوریم، این مکه آب ندارد چشمه‌ای اینجا جاری کن. اگر می‌خواهی ما ایمان بیاوریم فلان مقدار از طرف خدای خودت پول، اشرفی، سکه حسابی بیاور تا ما ایمان بیاوریم. آن که ایمان نیست. اینجا قرآن می‌گوید که اسلام به هیچ قومی احتیاج ندارد. اقبال یک جمله خیلی عالی دارد، می‌گوید: من تاریخ را مطالعه کردم، هیچ وقت مسلمین اسلام را نجات نداده‌اند، همیشه اسلام مسلمین را نجات داده. خیلی سخن بزرگی است!

اینجا وقتی که می‌فرماید: وَ اِذا شِئْنا بَدَّلْنا اَمْثالَهُمْ تَبْدیلا (آنگاه که بخواهیم به جای اینها امثال