شایسته همان ایمان. تو که به یک حقیقت برتر ایمان داری و در مقابل آن تسلیم هستی و همان حقیقت برتر به تو ایده و آرمان داده است، باید عملی متناسب با همان آرمان و هدف و ایده داشته باشی. البته پیغمبران همان طور که بشر را به اصل ایمان رهبری کرده‌اند بشر را به نوع عملی که او را به سوی همان ایده و آرمان و همان هدف و مقصد هدایت می‌کند نیز رهبری کرده‌اند.

این است که قرآن شاید در دهها جا این دو رکن را با هم ذکر می‌کند: امَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ. تأکید قرآن برای این است که خیال نکنید که نه ایمان و نه عمل، یا ایمان و نه عمل، یا عمل و نه ایمان ]لازم است،[ بلکه ایمان و عمل ]هردو لازم است.[ مکرر گفته‌ایم اینکه کسی بگوید «من ایمان به خدا دارم، کافی است» یا «ایمان به پیغمبر و محبت او کافی است» یا «ایمان به ائمه و محبت علی (ع) کافی است» اشتباه است. قرآن ایمان و گرایش و محبت را همیشه با عمل توأم می‌کند. انسانی که ایمانش با عمل توأم نشود مثل مرغی است که یک بال داشته باشد؛ با یک بال نمی‌توان پرواز کرد.

تواصی به حق

حال آیا ایمان و عمل کافی است؟ بله کافی است، اما یک ضمانت اجرایی هم لازم است؛ یعنی جامعه و محیط باید برای ایمان و عمل، مساعد باشد؛ اگر جامعه و محیط نامساعد باشد ایمان و عمل از بین می‌رود. این است که یک مسئولیت مشترکی در کار است برای اینکه افراد همیشه وجدان یکدیگر را بیدار کنند به حق: وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ. «تواصی» از ماده «وصیت» است. «وصیت» یعنی توصیه کردن، سفارش کردن، تأکید کردن، تذکر دادن. «تواصی» تذکر و سفارشِ متقابل است. یک وقت من به شما سفارش می‌کنم فلان کار را بکنید؛ این، وصیت است. یا شما به من ]کاری را[ سفارش می‌کنید؛ این هم وصیت است. ولی یک وقت هر دو همدیگر را سفارش می‌کنیم؛ من شما را توصیه می‌کنم به حق (یعنی وظیفه‌ای که دارید) و شما هم من را توصیه می‌کنید، من شما را متذکر می‌کنم و شما من را متذکر می‌کنید. ]این، تواصی است.[ «حق» یعنی آن حقیقت ثابت، در مقابل باطل. قرآن راه انسانیت را که همان صراط مستقیم است، حق می‌گوید؛ یعنی چیزی که اوست حقیقت ثابت، و انسان اگر از آن راه برود درست رفته؛ غیر او باطل و پوچ است؛ غیر آن راه هر راهی بروی بیراهه و پوچ است و به جایی نمی‌رسد.

بنابراین مقصود از «حق» هر کاری است که انسان را به آن هدف و ایده می‌رساند؛ همان عملهای صالح، که عمل صالح هر کسی به حسب وظیفه‌اش فرق می‌کند. قرآن نمی‌گوید فقط ایمان و عمل صالح، بلکه می‌گوید در عین حال همیشه هر فردی به فرد دیگر که می‌رسد، او را به وظیفه‌اش تذکر بدهد؛ من شما را تذکر بدهم، شما من را. این یک