فقط یک جمله می‌فرماید: ثُمَّ السَّبیلَ یسَّرَهُ بعد راه را بر او آسان کرد؛ راه را به او نمایاند؛ او را در راه انداخت. کأ نّه انسان از همان ابتدا که سر از دریچه رحم بیرون می‌آورد و به این دنیا می‌آید، تا آن لحظه‌ای که سر به خاک فرو می‌برد، خدا او را در میان دو پرانتز قرار داده، در یک راه قرار داده، که این راه را باید طی کند. این دنیا برای انسان جز یک مسیر و یک راه چیز دیگری نیست و این راه، راهی است که خدا آن را برای انسان میسّر و مسهّل کرده؛ آسان کرده. و این همان مطلبی است که به مسئله فطرت و مسئله هدایت اشاره دارد. روحِ «ثُمَّ السَّبیلَ یسَّرَهُ» این است که خدا انسان را به این عالم آورد و بعد او را هدایت کرد. کأ نّه تمام زندگی انسان یک مسیر و یک دالان در دنیا بیشتر نیست، که از اول که انسان وارد این دالان می‌شود به او می‌گویند: از اینجا برو؛ بعد چنین می‌شود، چنان می‌شود؛ از آنجا باید بیرون بیایی[١] . از ابتدا که آدم وارد این دالان می‌شود ـ که یک دالان بیشتر نیست و برای انسان فقط یک معبر است ـ خدا او را هدایت کرده که از کجا برود و از کجا نرود؛ از این طرف برود و از آن طرف نرود، راه مستقیم چیست و راه غیرمستقیم چیست. این «ثُمَّ السَّبیلَ یسَّرَهُ» اشاره به این مطلب است، که تفسیرش را برای هفته دیگر می‌گذاریم، ان‌شاءالله.

امام جواد (ع) و سیاست خلفای عباسی

امشب شب بیست و نهم ذی‌القعده و شب آخر ماه ذی‌القعدة الحرام، شب وفات حضرت امام جواد (ع) است. امام جواد از ائمه‌ای هستند که خیلی زود شهید شدند؛ یعنی ٢٥ سال بیشتر از سن مبارکشان نگذشته بود که شهید شدند و بعد از پدر بزرگوارشان حضرت علی بن موسی‌الرضا (ع) ایشان عمر زیادی در دنیا نکردند.

سیاست خلفای عباسی با سیاست امویها فرق داشت. امویها خشن‌تر بودند ولی اینها موذی‌تر بودند یعنی سیاستمدارانه‌تر عمل می‌کردند. آنها خیلی با خشونت و شمشیر و این طور چیزها عمل می‌کردند، ولی اینها خیلی موذیانه عمل می‌کردند که فقط عده قلیلی می‌توانستند دست سیاست اینها را بخوانند. اکثریت مردم به اشتباه می‌افتادند و نتیجه این شده است که الآن قضیه شهادت امام رضا حتی بر مستشرقین اروپا مورد اشتباه است[٢] . مأمون آنقدر سیاستمدارانه عمل کرده که اینها می‌گویند: مأمون نسبت به حضرت رضا حسن نیت داشته و هیچ سوءنیتی نداشته و خیلی هم به

[١] . این سفر تابستان كه ما رفتیم لندن [برای معالجه علامه طباطبایی،] موقع پیاده شدن از هواپیما، هیچ پله‌اینبود كه بیاییم روی زمین، از اول وارد یك دالان طولانی شدیم كه پیچ هم می‌خورد.

[٢] . بگذریم از شیعه، كه آن هم به راهنمایی ائمه و به حكم اخبار و احادیث است كه ما مأمون و هارون را آدمهایبدی می‌دانیم و اینها را لعن می‌كنیم و مأمون را قاتل امام رضا می‌دانیم.