که پروردگار همه آسمانها و زمین است و آنچه که مابین ایندو است، یعنی پروردگار کل عالم؛ نه اینکه پروردگار اشیاء دیگر چیز دیگر است، بلکه پروردگار تو، همان پروردگار همه عالم. رَبِّ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ ما بَینَهُمَا الرَّحْمنِ پروردگار تو، پروردگار رحمان، پروردگار بخشایشگر، پروردگار عطوف، پروردگاری که رحمت لازمه کمال ذات اوست، یعنی اگر کسی از رحمت الهی محروم شده فقط به دلیل سلب قابلیت از خودش بوده است نه اینکه خدا رحمت خودش را به یک عده از بندگان بدهد به عده دیگر ندهد.

جمله «رَبِّ السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ وَ ما بَینَهُمَا الرَّحْمنِ» یک جمله خیلی پرمعنایی است: آیا این پروردگار رحمان فقط پروردگار توست، پروردگار این طاغین نیست؟ فقط پروردگار متقیان است، پروردگار آنها نیست؟ نه، پروردگار همه است و رحمانِ همه است ولی این محرومیتهای آنها به دلیل سلب قابلیتی است که آنها از خودشان کردند.

ظهور جلال الهی در قیامت

لا یمْلِکونَ مِنْهُ خِطابآ. یوْمَ یقومُ الرّوحُ وَ الْمَلائِکةُ صَفّآ. در بسیاری از آیات قرآن راجع به قیامت که بحث می‌فرماید، آن ظهور عظمت و جلال الهی در قیامت را به طرز عجیبی ذکر می‌کند. خدای متعال نسبتش به دنیا و آخرت علی‌السویه است یعنی این طور نیست که خدا در آخرت هست در دنیا نیست. خدا همان گونه که در آخرت است در دنیاست و همان گونه که در دنیاست در آخرت است ولی یک تفاوت هست و آن تفاوت این است که در دنیا اسباب و ظواهر ظهور دارند و انسان باطن را نمی‌بیند و چون انسان اسباب و مسبّبات را می‌بیند و باطن را نمی‌بیند خیال می‌کند کار به دست این اسباب و ظواهر است. در آخرت، تعبیر قرآن این است که «وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَْسْبابُ»[١] این اسباب و ظواهر، کأنه این پرده‌ای که در جلو چشمها بود کنار می‌رود، حقیقتْ خودش را آن طور که هست آشکار می‌کند. آنجاست که جلال و عظمت الهی برای بنده ظاهر و آشکار می‌شود.

می‌فرماید در آنجا هیچ کس اجازه سخن گفتن و لِمَ و لا گفتن ندارد: لا یمْلِکونَ مِنْهُ خِطابآ یعنی از طرف او احدی اجازه سخن ندارد، اِلّا... که بعد خواهد آمد. یوْمَ یقومُ الرّوحُ وَ الْمَلائِکةُ صَفّآ آن روزی که روح و فرشتگان به صف می‌ایستند. معنای فرشتگان تا اندازه‌ای روشن است. اینجا روح در مقابل ملائکه آمده است، همچنان که در سوره مبارکه اِنّا اَنْزَلْنا همین طور است. آنجا هم می‌فرماید: تَنَزَّلُ الْمَلائِکةُ وَ الرّوحُ فیها بِاِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کلِّ اَمْرٍ[٢] . ملائکه و روح.

[١] . بقره / ١٦٦.

[٢] . قدر / ٤.