وقتی گرسنه می‌شود خود به خود اراده غذا خوردن در او پیدا می‌شود و دنبال غذا می‌رود. ولی انسان این مقدار هم اسیر غرایز خودش نیست، نسبت به اینها هم آزاد است. انسان است که می‌تواند تشنه بشود ولی در عین حال در مقابل تشنگی خودش مقاومت کند؛ گرسنه بشود، در مقابل گرسنگی خودش مقاومت کند؛ میل جنسی، او را تحریک کند و در مقابل میل جنسی خودش مقاومت کند؛ یعنی آزاد است حتی از درون خودش. هیچ اجباری ندارد حتی در مقابل درون خودش.

یک انسان که روزه می‌گیرد، این نشانه انسانیت است، نشانه این است که من یک موجود کمال‌یافته‌ای هستم که اسیر تحریکات غرایز خودم نیستم، گرسنه هستم ولی نمی‌خورم، تشنه هستم و نمی‌آشامم، میل جنسی دارم و مع‌ذلک اشباع نمی‌کنم. آزادی و رهایی حتی نسبت به غرایز درون خودش؛ یعنی خداوند انسان را اسیر این غرایز نیافریده و معنی اینکه انسان مکلف است همین است. انسان تا کودک است هنوز خصلت حیوان را دارد یعنی هنوز تابع همان محرکات غریزی محض است و لهذا شما اگر بچه دو ساله‌تان مریض باشد هر چه ـ مثلا خربزه ـ برایش مضر باشد نمی‌توانید به او بگویید نخور! آیا می‌توانید او را از درونش قانع کنید که با اینکه خربزه را دوست دارد نخورد؟ نه، باید خربزه را به او نشان ندهید یا اگر دید هر جور هست نگذارید آن را بخورد. ولی همین کودک وقتی که به کمال عقلانی رسید با یک مسئله دیگر مواجه است. پزشک تشخیص داده است که او فلان بیماری را دارد. با خود می‌گوید حالا که من این بیماری را دارم و خوردن این غذا برای من خوب نیست، من علی رغم میل نفسانی خودم نمی‌خورم و نباید بخورم. این باز خیلی آزادی است که انسان حتی از محرکات درونی و تحریکات داخلی خودش هم آزاد است. وقتی که از تحریکات داخلی‌اش هم آزاد است این آزادی برای او راه دیگری معین می‌کند؛ یعنی حالا که آزاد است، راهی به سوی کمال دارد که این راه را فقط با این آزادی می‌تواند طی کند، و راهی است بسیار عالی و بسیار خطرناک. قهرآ به هر نسبت که عالی باشد به همان نسبت هم خطرناک است. آدم اگر سوار الاغ بشود پاهایش تا زمین نیم متر فاصله دارد، ارتفاعش از زمین نیم متر است، و اگر سقوط کند مثلا پهلویش درد می‌گیرد یا خراشی در پایش ایجاد می‌شود، از آن بیشتر نیست. ولی وقتی که سوار اسب می‌شود و پاهایش تا زمین یک متر فاصله دارد، اسب او را بالاتر برده ولی در مقابل، خطرش هم بیشتر است. سوار هواپیما که می‌شود و بیست و هفت هزار پا یا ده کیلومتر از زمین فاصله می‌گیرد خیلی فرق دارد با اینکه الاغ یا اسب یا اتومبیلی را سوار شود؛ می‌بینید هزار کیلومتر را در یک ساعت طی می‌کند، ولی اگر سقوط کند دیگر تکه بزرگش گوشش است.

به همان نسبت که راه انسان عالی و متعالی است سقوط انسان هم خطرناک است. اِنَّ کتابَ