حال سؤال این است: آنهایی که انسان بعد از خودش باقی گذاشته است چیست؟ در جواب می‌گوییم: همانهایی است که در روایات از آنها تعبیر به سنت حسنه و سنت سیئه شده است. بعضی انسانها وقتی از دنیا می‌روند، با رفتن آنها پرونده آنها در دنیا بسته می‌شود و هیچ اثری بعد از خود باقی نمی‌گذارند، نه اثر خوب و نه اثر بد. این گونه اشخاص شاید به ندرت پیدا شوند. ولی غالبا انسانها از خود اثر باقی می‌گذارند، منتها با تفاوت؛ یعنی بعضی انسانها اثرهایشان در شعاع کم است و بعضی در شعاع زیاد. اگر انسان در دوست خودش تأثیری کرده باشد (حالا یا اثر خوب یا اثر بد) و یا اگر فرزندی از خودش باقی گذاشته باشد و در تربیت او به نوعی تأثیر کرده باشد، اینها بعد از او باقی می‌ماند. در این حدود همه مردم از خودشان اثر باقی می‌گذارند و شاید هیچ کس نباشد که برود و هیچ اثری نگذارد و اگر هم باشد خیلی به ندرت است. ولی بعضیها اثرهایی بزرگ و به صورت سنت باقی می‌گذارند؛ یعنی کاری انجام می‌دهند[١] که بعد از آنها جامعه از راه آنها می‌رود و از آنها پیروی می‌کند و وسیله‌ای می‌شوند برای این که عامه مردم از این راه، یا به خیر و سعادت برسند و یا به شر و شقاوت. آنوقت چه بسا که انسان «ما أخّرش» صد برابر «ما قدّمش» باشد؛ به جهت اینکه «ما قدّمش» اعمالی بوده که در طول زندگی‌اش انجام داده، ولی «ما أخّرش» آثاری است که بعد از رفتنش بعد از هزار سال هنوز باقی است. کسی که کتابی تألیف می‌کند که مؤثر در مردم است (حالا یا اثر خوب یا اثر بد)، بعد از هزار سال هنوز اثرش کار می‌کند و هزار سال دیگر هم شاید کار بکند و در هر زمانی ممکن است هزارها نفر با این کتاب هدایت شوند یا گمراه شوند، پس ماأخّرش خیلی بیشتر است از ما قدّم. این است که قرآن همیشه ما را به پیش فرستاده‌ها و پس فرستاده‌ها توجه می‌دهد و تکیه‌گاه آیات در سوره مبارکه اِذَا الشَّمْسُ کوِّرَتْ، جمله عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ بود و در اینجا جمله عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ است[٢] .

یا اَیهَا الاِْنْسانُ ما غَرَّک بِرَبِّک الْکریمِ. از این به بعد، جمله‌هایی است که تقریبا به منزله نتیجه‌گیری است؛ یعنی حالا که چنین وقت و مرحله‌ای هست که انسان می‌بیند چه پیش فرستاده و چه پس فرستاده است و سرنوشت انسان در گرو عمل اوست، حالا که چنین است یا اَیهَا

[١] . حالا یا كار خوب یا كار بد.

[٢] . هفته قبل عرض كردم كه ما به واسطه یك سلسله سرگرمیهایی كه به كارهای دنیوی داریم، شاید از اینكهقرآن این همه روی مسئله قیامت تكیه می‌كند، این سؤال در ذهنمان بیاید كه آیا لازم است قرآن به این مقدارپشت سر هم این موضوع را بگوید. ولی وقتی كه آن روز برسد خواهیم فهمید كه این مقداری كه امروز به نظر مازیاد می‌رسد، هیچ زیاد نیست.