که ذکر می‌کند اینها چنین و چنان شدند، قوم عاد را ذکر می‌کند. بعد از چند آیه که درباره قوم عاد ذکر می‌کند و می‌فرماید: کذَّبَتْ عادٌ فَکیفَ کانَ عَذابی وَ نُذُرِ[١] ، قوم ثمود را یادآوری می‌کند: کذَّبَتْ ثَمودُ بِالنُّذُرِ[٢] . چندین آیه از قوم ثمود است، بعد به قوم لوط می‌رسد: کذَّبَتْ قَوْمُ لوطٍ بِالنُّذُرِ[٣] . بعد آل فرعون را که قوم موسی بودند مطرح می‌کند: وَ لَقَدْ جاءَ الَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ. کذَّبوا بِایاتِنا کلِّها فَاَخَذْناهُمْ اَخْذَ عَزیزٍ مُقْتَدِرٍ. آنها را هم ما چگونه گرفتیم و عاقبتشان چه شد. بعد از آن می‌فرماید : أکفّارُکمْ خَیرٌ مِنْ اُولئِکمْ آیا این کافران شما از آنها بهترند که سرنوشت آنها را نداشته باشند و ما آنها را رها کنیم؟ اقوام دیگر را معذّب کرده‌ایم اینها را رها کنیم؟ اَمْ لَکمْ بَراءَةٌ فِی الزُّبُرِ. یا نه، می‌گویید درست است که ما هم مثل آنها هستیم ولی به ما یک ضمانت‌نامه‌ای داده شده که ما مستثنی هستیم؟ أمْ یقولونَ نَحْنُ جَمیعٌ مُنْتَصِرٌ. یا به اجتماع و اتفاق خودشان می‌نازند و می‌گویند آنها اتفاق نداشتند، ما همه یکی و متفق هستیم پس پیروزیم؟ سَیهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یوَلّونَ الدُّبُرَ[٤] . در آینده‌ای این جماعت دچار هزیمت می‌شوند (هزیمت، شکست در جنگ را می‌گویند)، بعد پشت می‌کنند و فرار می‌کنند. هزیمت و فرارکردن مگر در غیر جنگ است؟ در آینده نزدیک همین جمعی که أمْ یقولونَ نَحْنُ جَمیعٌ مُنْتَصِرٌ ]شکست می‌خورند؛ [یعنی اتفاق، اجتماع و وحدتشان محفوظ می‌ماند اما همین جمع در آینده نزدیکی شکست می‌خورند. کلمه «هزیمت» و کلمه «وَ یوَلّونَ الدُّبُرَ» را آورده که مربوط به جنگ است.

پس درست است که در مکه دستور جنگ نرسیده اما نه اینکه اندیشه جنگ هم نبوده. همیشه به مؤمنین و کفار وعده می‌داد که در آینده‌ای این اجازه داده خواهد شد.

مفاد آیات اول سوره مرسلات

پس این آیات همه به یکدیگر وابستگی و پیوستگی دارد. حال ]مفاد[ آیاتِ وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفآ. فَالْعاصِفاتِ عَصْفآ. وَ النّاشِراتِ نَشْرآ. فَالْفارِقاتِ فَرْقآ، به همین دلیلی که عرض کردم به «آیات قرآن» خوب می‌خورد. «فَالْعاصِفاتِ عَصْفآ» همان معنایی را می‌گوید که سَیهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یوَلّونَ الدُّبُرَ. آن کاری که عصای موسی می‌کرد، آن کاری که مثلا بادها می‌کردند، آبها و دریاها می‌کردند، آن کاری که معجزات پیغمبران دیگر می‌کردند، بالاتر از آن کارها را این معجزه که از نوع سخن و از نوع فکر و اندیشه است می‌کند. همین آیات پی‌درپی،

[١] . قمر / ١٨.

[٢] . قمر / ٢٣.

[٣] . قمر / ٣٣.

[٤] . قمر / ٤١ ـ ٤٥.