کار بدی هم که کرده است حاضر می‌بیند، و خیلی دوست دارد که بین او و این کارهای بد فاصله بود. همچنین در سوره مبارکه «اِذا زُلْزِلَتْ» می‌فرماید: اِذا زُلْزِلَتِ الاَْرْضُ زِلْزالَها. وَ اَخْرَجَتِ الاَْرْضُ اَثْقالَها. وَ قالَ الاِْنْسانُ ما لَها. یوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبارَها. بِاَنَّ رَبَّک اَوْحی لَها. یوْمَئِذٍ یصْدُرُ النّاسُ اَشْتاتآ لِیرَوْا اَعْمالَهُمْ[١] . روزی که مردم به صورت گروه گروه[٢] صادر می‌شوند، بیرون می‌آیند و حضور پیدا می‌کنند برای این که آنها را در نمایشگاه عمل ببرند و اعمال خودشان را ارائه بشوند[٣] .

تا اینجا یک قسمت از این سوره به پایان می‌رسد. در این قسمت، سیزده آیه به عنوان مقدمه ذکر شد برای این که این جمله بیان شود که آینده‌ای قاطع و قطعی وجود دارد که در آن، انسان در یک نمایشگاه بزرگ عمل وارد می‌شود و تمام آنچه که در طول عمر انجام داده و آنچه که خود احضار کرده، در آنجا حاضر می‌بیند.

قسمت دوم سوره

قبل از این که به بیان بقیه آیات بپردازم خوب است این نکته را عرض کنم که سیزده سالی که پیغمبر اکرم در مکه بودند و ابتدای اسلام بود، قهرا سیزده سالِ ساختن امت اسلامی و افراد آن بود. و لهذا در آن سیزده سال، احکام کمتر بیان می‌شد چون ابتدای کار بود و هنوز فکر و عقیده و ایمان مردم خوب درست نشده بود. برای همین است که اگر در مجموع آیات بسنجیم، آیات مکی بیشتر از آیات مدنی مسائل اصول عقاید از قبیل توحید و معاد را مطرح کرده است.

فَلا اُقْسِمُ بِالْـخُنَّسِ. الْجَوارِ الْکنَّسِ. وَ اللَّیلِ اِذا عَسْعَسَ. وَ الصُّبْحِ اِذا تَنَفَّسَ. اِنَّهُ لَقَوْلُ رَسولٍ کریمٍ. ذی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی الْعَرْشِ مَکینٍ. مُطاعٍ ثَمَّ اَمینٍ.

قبلا عرض کرده‌ایم که معنی تحت‌اللفظی «لا اُقْسِمُ» این است که «قسم نمی‌خورم» ولی در واقع، گفتن این کلمه نوعی قسم خوردن است. امروز به این صورت عرض می‌کنم که به نظر می‌رسد[٤] که معمولا این گونه «لا اُقْسِمُ»ها در جایی گفته می‌شود که مخاطب، مخالفینی هستند که اگر معاند نبودند بدون قسم هم این حرفها را قبول می‌کردند. پس وقتی می‌گوید «لا اُقْسِمُ» کأ نّه معنا چنین می‌شود: «من برای شما به چه چیزی قسم بخورم؟!» وقتی که مخاطب، آدمی است که

[١] . زلزال / ١ ـ ٦.

[٢] . این كه می‌فرماید گروه گروه، اشاره است به مضمون آیه وَ اِذَا النُّفوسُ زُوِّجَتْ.

[٣] . [یعنی اعمالشان به آنها نشان داده شود.]

[٤] . چنان كه بعضی از مفسرین هم گفته‌اند.