اعمالش را انجام می‌دهد؛ همه از یکدیگر پوشیده هستیم و حکم به ظاهر می‌کنیم. ولی در آن روز شما من را با هرچه در درون و باطن دارم می‌بینید و وقتی که دیدید آنچه از من آشکار شده با آنچه در دنیا درباره من می‌پنداشتید متفاوت است، این چقدر برای من موجب سرافکندگی و خجالت است! در آنجا هر کسی در مقابل دیگری همین گونه است. خلاصه این پرده‌هایی که امروز افتاده است، در آن روز همه برداشته می‌شوند و همه باطنها را می‌بینند.

فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَ لا ناصِرٍ. در آن روز انسان نه خودش نیرویی دارد که بخواهد خودش را از این وضع نجات دهد و نه دیگری می‌تواند به کمک او بیاید؛ خودش هست و واقعیت خودش و عمل خودش و چاره‌ای هم ندارد.

وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ. سوگند به آسمانِ صاحب برگرداندن. مفسرین در مورد این آیه احتمالاتی داده‌اند. به نظر من با توجه به تفسیری که در مورد آیات ابتدایی سوره کردیم معنی این آیه خیلی واضح و روشن است. «رَجْع» در اینجا اشاره است به همان «طارق» و «نجم ثاقب». از آن جهت که فرمود: خداوند بر رجع و برگرداندن انسان قادر است، در اینجا که دوباره قسم می‌خورد، همان وَ السَّماءِ وَ الطّارِقِ را به صورتِ وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ ذکر می‌کند. یعنی سوگند به آسمانِ صاحب برگرداندن، سوگند به این نظام آسمانی که ستاره‌هایی که غروب می‌کنند دوباره طلوع و طروق می‌کنند. پس در واقع این قَسم همان قَسم است با تعبیر دیگری که با مُقْسَمٌ علیه یعنی موضوع محشور شدن مردم در معاد، خوب تناسب پیدا می‌کند.

وَ الاَْرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ. و سوگند به زمینِ صاحب شکاف. اگر آیه قبل را به همان گونه که گفتم معنی کنیم، معنی این آیه خیلی روشن است. کار زمین این است که شکافته می‌شود و دانه گیاهی از آن بیرون می‌آید و اصلا روییدن به معنی شکافتن زمین است. اینکه قسم می‌خورد به زمینی که چنین خاصیتی دارد، می‌خواهد بفرماید یک روزی زمین شکافته می‌شود و شما هم مثل گیاهی که از زمین بیرون می‌آید، از زمین بیرون می‌آیید.

بعضی گفته‌اند «رجع» در اینجا به معنی باران است[١] و معنی آیه این است: سوگند به آسمانِ

بارنده و زمینِ صاحب شکافتن. در این صورت باز مقصود همان است که گفتیم، منتها به تعبیر دیگری. یعنی این که می‌فرماید: سوگند به باران که از بالا می‌آید و زمین را می‌شکافد (که همین، منشأ روییدن دانه‌هایی است که در زمین است) باز اشاره است به این که قیامت هم چنین چیزی است. ولی آن معنی که اول عرض کردم، بهتر است.

اِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ. این سخنی است فصل، یعنی فاصل و قاطع و بدون شک و تردید و

[١] . چون عرب به باران می‌گوید رجع.