شده که از اول تا آخر در یک قفس زندگی کند پس این پرها و بالها برای چه خلق شده؟ این بالها نشان می‌دهد که این مرغ مال این قفس نیست، بلکه باید در فضای وسیعی پرواز کند. خود وجود بالها نشانه و قرینه است که برای این مرغ فضای دیگری غیر از فضای قفس وجود دارد.

انسان هم با بالهایی آفریده شده که از سطح این دنیا خیلی بالاتر است. از نظر بالا رفتن، به انسان بالهایی یعنی ارزشهایی روحی داده شده که اگر عالَمی ماورای عالم طبیعت وجود نداشته باشد، همه طبیعت برای او یک قفس است. نه تنها برای ]کارهای خوب، [بلکه حتی برای کارهای بد هم این دنیا برای انسان میدان وسیع ندارد؛ یعنی از نظر کارهای بد هم انسان آنقدر پایین می‌رود که این دنیا برای او کافی نیست. گاهی برخی جانیها آنقدر جنایت می‌کنند که اگر ]به عنوان مجازات [کشته شوند انسان می‌گوید عجب قِسِر در رفتند! اگر آنها را در آتش بسوزانند کافی نیست، اگر بند بند بدنشان را جدا کنند تا تدریجا بمیرند باز هم کافی نیست؛ چون اینها آنقدر جنایت کرده‌اند که هر کدام از این ]مجازاتها [را در نظر بگیرید، در مقابل آنچه استحقاق دارند کم است. پس باید جای دیگری باشد که جای ]مجازات[ اینها آنجاست. فَما یکذِّبُک بَعْدُ بِالدّینِ ای انسان! بعد از شناخت انسان و انسان‌شناسی چه بهانه‌ای می‌توانی پیدا کنی برای تکذیب دین؟!

معنی «دین» در قرآن

بعضی گفته‌اند «دین» در قرآن به چهار معنا استعمال شده، ولی ظاهرا در سه مورد بیشتر استعمال نشده. در مورد اول «دین» مفهوم عبادت و خضوع و فروتنی را دارد. مثل جاهایی که در قرآن می‌فرماید: مُخْلِصینَ لَهُ الدّینَ[١] ؛ یعنی اخلاص می‌ورزند در خضوع در حضور پروردگار و در عبادت و اطاعت و تسلیم امر او.

معنی دوم «دین» همان است که ما بیشتر به کار می‌بریم، یعنی یک نظام و ایدئولوژی که دارای یک سلسله عقاید و بینشها و شناختهاست درباره جهان، خدا، انسان و جهان دیگر، و نیز مشتمل است بر یک سلسله دستورها برای رفتار در زندگی فردی و اجتماعی و اینکه چگونه باید بود و چگونه باید زیست. خلاصه دین یعنی آن دستگاه عظیمی که ما احیانا به آن می‌گوییم شریعت. «دین» به این معنا هم در قرآن آمده: اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللهِ الاِْسْلامُ[٢] ، اِنَّ اللهَ اصْطَفی لَکمُ الدّینَ فَلاتَموتُنَّ اِلّا وَ أنْتُمْ مُسْلِمونَ[٣] .

[١] . اعراف / ٢٩.

[٢] . آل عمران / ١٩.

[٣] . بقره / ١٣٢.