و بعد دوباره شعاعها مایل‌تر می‌شود. از ظهر به بعد ]شدت [تابش کمتر می‌شود تا نزدیک غروب که خیلی کم می‌شود. لهذا هوا از صبح تا ظهر رو به گرم شدن است و از ظهر تا غروب رو به سرد شدن و اگر در بعد از ظهر هم هوا خیلی گرم است، به دلیل حرارتهایی است که قبل از ظهر تابیده.

به هر حال ضُحی و آن ربع اول روز، برای انسان بهترین اوقات است چون روز در حال جوانی و برآمدن است و انسان هنوز در اثر کارها خسته نشده و نشاط بیشتری احساس می‌کند.

مقصود از «آن وقتی که ماه خورشید را دنبال می‌کند»

وَ الْقَمَرِ اِذا تَلیها سوگند به ماه آنگاه که دنبال می‌کند خورشید را. برای ماه دو حالت وجود دارد که می‌تواند مصداق این آیه باشد. شبهای اول ماه، خورشید که غروب می‌کند اولِ طلوع ماه است. دو سه شب آخر ماه، ماه در محاق و تحت الشعاع است و اصلا دیده نمی‌شود. شب اول ماه که کمی فاصله ]با افق[ زیادتر می‌شود قابل رؤیت می‌شود. شب اول هر ماه، شبی است که ماه خورشید را دنبال می‌کند؛ یعنی خورشید که غروب می‌کند ماه ظاهر می‌شود و بعد پشت سر خورشید ناپدید می‌شود. ممکن است کسی بگوید: اینجا خدا به چنین منظره‌ای سوگند یاد کرده. ولی از آنجا که در زبان عربی بر خلاف فارسی ماه شبهای اول اسم خاص دارد و به آن «هلال» می‌گویند[١] ، می‌توان گفت مقصود از آیه این معنی نیست.

بنابراین احتمالا مقصود از ماه در این آیه ماه شب چهاردهم است. (البته این احتمال خیلی قوی نیست چون در این آیه کلمه «بدر» به کار نرفته و همان اشکالی که به وجه قبل وارد است، به این وجه هم وارد است.) در شب چهاردهم از این طرف خورشید در مغرب غروب می‌کند و از آن طرف ماه از مشرق طلوع می‌کند، به طوری که انسان مخصوصا اگر در جای مرتفع و بلندی باشد دو کره در مقابل خود می‌بیند که یکی فرو می‌رود و دیگری ظاهر می‌شود[٢] .

شاید بیشتر مفسرین این وجه دوم را ذکر کرده‌اند. خدا به این منظره عالی قسم می‌خورد. سوگند به ماه آنگاه که دنبال می‌کند خورشید را، یعنی در طلوع و غروب، خورشید که غروب می‌کند ماه از آن کرانه دیگر ظاهر می‌شود.

مقصود از «إذا جَلّیها»

وَ النَّهارِ اِذا جَلّیها سوگند به روز آنگاه که آشکار می‌کند آن را. در زبان عربی «لیل» یعنی شب و

[١] . كما اینكه در عربی به ماه شب چهاردهم «بدر» گفته می‌شود. البته به همه اینها «قمر» هم گفته می‌شود.

[٢] . منوچهری در قصیده‌ای شب چهاردهمی را كه در منزل محبوبش فرود می‌آید این‌گونه توصیف می‌كند: مه وخورشید را بینم مقابل.