اینکه عجله به خرج داده و شتاب کرده باشی. آنوقت تضمین می‌کند: اِنَّ عَلَینا جَمْعَهُ وَ قُرْ انَهُ گرد آوردن آنچه به تو وحی شده است و باز قرائت کردن و تلاوت کردن آنها به عهده ما، این بر تو نیست، غصه‌اش را نخور، نمی‌گذاریم از تو چیزی فوت بشود.

دو تفسیر

راجع به اینکه نحوه عجله‌ای که پیغمبر اکرم در وسط وحی می‌فرموده چگونه بوده است، در همین جا مفسرین دو جور گفته‌اند. بعضی ـ همین طور که راجع به آن آیه عرض کردم ـ گفته‌اند گاهی یک سوره تمامْ یکجا وحی می‌شد یا پنج آیه، ده آیه پشت سر یکدیگر وحی می‌شد. این آیات همین طوری که بر قلب مقدس رسول خدا وارد می‌شد هنوز وحی ادامه داشت پیغمبر از اول شروع می‌کرد به تکرار کردن.

ولی بعضی دیگر (در این آیه بالخصوص) مثل تفسیر المیزان می‌فرمایند به این شکل نبوده که پیغمبر اکرم وقتی که آیات شروع می‌شد، در وسط از اول با خودش تکرار می‌کرد مثل کسی که دارد می‌گیرد و در حالی که می‌گیرد ذهنش مشغول تکرار کردن است، بلکه (خلاصه حرفشان این است) نتیجه حالت انسی که پیغمبر اکرم به وحی داشت و با آن شدتی که می‌گرفت، همین طور که به تدریج آیات بر ایشان وحی می‌شد بسا بود که نصف یک جمله گفته شده بود ولی قلب و ذهن پیغمبر که دیگر با وحی متحد و یکی و مأنوس شده بود آن قسمت دیگر را قبل از آنکه جبرئیل به آن حضرت القاء کند به زبان می‌آورد. هنوز آن نیمه دیگر از ناحیه جبرئیل بر قلب او نیامده بود او به زبان می‌آورد. به او گفته شد که این کار را نکن، بگذار آنچه را که فرشته به تو می‌گوید اول او بگوید بعد تو به زبان بیاور.

البته این مطلب هم هست که قرآن دو نوبت و به دو گونه بر پیغمبر وحی شده است، یکی به نحو اجمالی و کلی که آن در یک نوبت و یک شب بوده است. به نحو کلی و اجمالی یعنی یک حالت روحی به پیغمبر اکرم داده شد که آن خود حقیقت قرآن بود به طور سر بسته ـ نه به صورت آیه آیه و کلمه به کلمه ـ در روح مقدس پیغمبر اکرم. بعد همینها حالت باز شدگی پیدا می‌کرد که این وحی ثانوی که به صورت آیه آیه بود و در طول ٢٣ سال نازل شد وحی تفصیلی بود.

پس علت اینکه پیغمبر اکرم گاهی جمله‌ای را که به طور تفصیل به او داشت وحی می‌شد می‌گفت و هنوز قسمتی به طور تفصیل گفته نشده بود او می‌گفت، این بود که قرآن به نحو اجمالی در روح و حافظه او قبلاً وجود داشت و نزول کرده بود. فرمود : لاتُحَرِّک بِهِ لِسانَک لِتَعْجَلَ بِهِ این ادب را رعایت کن، زبانت تکان نخورَد، زبانت را به حرکت میاور که در گرفتن وحی یا در به زبان آوردن آنچه وحی نشده (به تعبیر ایشان) شتاب کرده باشی. همه این کارها را تو می‌کنی به دلیل