باقی گذاشته، حالا شما آمده‌ای این را ساخته‌ای. این چیست؟ پدربیامرزی برای خودت درست کرده‌ای؟! والله این را اگر در نعمان ما ساخته بودی اقلاً به درد کاهدان می‌خورد ؛ دیگر گناهی مرتکب نشده بودی.

بعد فرمود: اَوْ وَرَقَةُ عِلْمٍ یعْمَلُ بِها. یکی از اثرهایی که بعد از انسان باقی می‌ماند ورقی از علم است.(ورقه یعنی برگ، همین ورق که ما می‌گوییم. کتاب از مجموع ورقها تشکیل می‌شود.) ولو به اندازه یک ورق، نوشته‌ای که مردم از آن منتفع بشوند. انسان خودش می‌میرد، نوشته‌اش باقی می‌ماند. مادامی که این نوشته هست و مردم فیض می‌برند، باز برای او حسنه نوشته می‌شود.

و دیگر فرمود: فرزند صالحی از خود باقی بگذارد که بعد از مردنش برای او طلب مغفرت کند، حال یا با دعا و یا کاری کند که به اصطلاح معروف موجبات پدرآمرزیدگی برای خودش فراهم کند .

این بود معنای اینکه به انسان خبر داده می‌شود؛ یعنی حضوری ارائه داده می‌شود آنچه که پیش فرستاده قبل از خودش و آنچه که اثرْ بعد از خودش باقی گذاشته است.

انسان بر خود آگاه است

بعد جمله‌ای دارد که همان معنایی را که الآن عرض کردم تأیید می‌کند. اینکه «به انسان خبر داده می‌شود» آیا انسان خودش در آنجا بی‌خبر است و دیگری باید به او خبر بدهد؟ در سوره بنی اسرائیل خواندیم که: اِقْرَأْ کتابَک کفی بِنَفْسِک الْیوْمَ عَلَیک حَسیباً[١] . احتیاج ندارد کسی دیگر به حسابت برسد، خودت کافی هستی. اینجا هم بعد از اینکه می‌فرماید خبر داده می‌شود، می‌فرماید : بَلِ الاِْنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصیرَةٌ. وَلَوْ اَلْقی مَعاذیرَهُ. انسان خودش بر خودش و بر شئون وجودی خودش و بر اعمال خودش کاملاً بصیر و آگاه است. (بصیرت در اینجا معنای مصدری دارد یعنی انسان عین بصیر بودن بر خود است، بصیرِ صفتی نیست، چون مؤنث آورده شده است.) انسان در آنجا بر خود آگاه است یعنی احتیاجی ندارد که به آن معنا کسی بیاید به او خبر بدهد، جاهل و بی خبر نیست که بیایند به اطلاعش برسانند و بخواهند به یادش بیاورند. نه تنها آگاه است بلکه عین آگاهی است چون تمام ذرات وجودش است که دارد شهادت می‌دهد و خودش شاهدترین شاهدها بر اعمال خودش است. اگر هم عذرها القاء کند خودش هم می‌داند که بیجا و دروغ می‌گوید. البته اینکه «انسان بر نفس خودش بصیر است» در دنیا هم در بسیاری از مسائل صدق می‌کند. در احادیث هم وارد شده است که در بسیاری از امور، انسان خودش از هر کس دیگر

[١] . اسراء / ١٤.