به پناه یک چیز می‌برد که از آن نیرو بگیرد و استمداد کند و آن عبادت است، به خدا پناه بردن است، زیاد به یاد خدا بودن است. مکرر گفته‌ایم که عبادت، عبادتی که روح عبادت را واقعآ داشته باشد و عبادت باشد، از نظر قرآن یک منبع استمداد و اخذ نیروست. یا اَیهَا الَّذینَ امَنُوا اسْتَعینوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوة[١] . در دو جای قرآن این آیه آمده است: ای اهل ایمان! از صبر و از نماز مدد بگیرید؛ ای اهل ایمان! باطری‌تان را با عبادت پر کنید. آیات زیادی در این زمینه داریم که در سوره طه و در همین سوره‌های آخر قرآن هست. مکرر در قرآن این مطلب را داریم. وَ اذْکرِ اسْمَ رَبِّک بُکرَةً وَ اَصیلا به جای همه اینها، برای اینکه ذخیره صبر و خویشتنداریت بیشتر شود پروردگارت را نام ببر، نام پروردگارت را به زبان بیاور، یاد پروردگار خودت را در دل بیاور هر بامدادان و هر شامگاهان، که در آیات دیگر قرآن هم داریم: یا اَیهَا الَّذینَ امَنُوا اذْکرُوا اللهَ ذِکرآ کثیرآ. وَ سَبِّحوهُ بُکرَةً وَ اَصیلا[٢] . برای یک نفر مسلمان عبادت، ذکر خدا، یاد خدا، استمداد از پروردگار، اِیاک نَعْبُدُ وَ اِیاک نَسْتَعینُ[٣] یگانه ضامن حفظ ایمان و نگهداری او در مقابل لغزشهاست.

وَ مِنَ اللَّیلِ فَاسْجُدْ لَهُ پاره‌ای از شب را به سجود پروردگارت بگذران، کاری که پیغمبر در همه عمر ترک نکرد. وَ سَبِّحْهُ لَیلا طَویلا و در شبی دراز ]پروردگارت را تسبیح کن.[ یا در شب، پروردگار خودت را تسبیحی دراز کن. امام رضا فرمود: مقصود تهجد و نماز شب است. اِنَّ هؤُلاءِ یحِبّونَ الْعاجِلَةَ وَ یذَرونَ وَراءَهُمْ یوْمآ ثَقیلا این مردمی که می‌آیند این پیشنهادهای احمقانه را به تو می‌کنند، پیشنهاد زن، پیشنهاد دختر خوشگل، پیشنهاد پول می‌کنند، اینها چقدر نزدیک‌بین‌اند، چقدر شعاع دید اینها کوتاه است! اینها فقط همین شیء عاجل و نقد، همین چهار روز زندگی عاجل و نقد را می‌بینند و همین را دوست دارند. روزی چنان سنگین، عالم عقبی، عالم آخرت را به پشت سر می‌افکنند، انگار نه انگار چنین چیزی هست. انگار اینها هستند و همین چهار صباح زندگی! چون همین چهار صباح زندگی هست پس فقط خوردنی هست و آشامیدنی، و کیافی هست و عیاشی؛ تو را هم می‌آیند به چنین چیزهایی دعوت می‌کنند.

بی‌نیازی اسلام از اقوام

نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَ شَدَدْنا اَسْرَهُم. در آیه سوره قمر خواندیم که أمْ یقولونَ نَحْنُ جَمیعٌ مُنْتَصِرٌ. قریش به قدرت و قوّت خودشان خیلی می‌بالیدند. اولا افرادشان افراد قوی و نیرومندی بودند، قهرمان و

[١] . بقره / ١٥٣.

[٢] . احزاب / ٤١ و ٤٢.

[٣] . فاتحه / ٥.