مؤنث، و هرکدام از اینها عهده‌دار وظیفه‌ای هستند و مکمل یکدیگرند؛ یعنی اگر هرکدام از اینها به تنهایی می‌بودند، خلقت قابل ادامه نبود. برای اینکه نوع ادامه پیدا کند، این نظام عجیب (یعنی خلقت مذکر و مؤنث در کنار یکدیگر) وجود دارد.

در این آیه اگر «ما» را مصدریه بگیریم معنی چنین می‌شود: سوگند به خلقت نر و ماده. و اگر «ما» را موصوله بگیریم معنی چنین می‌شود: سوگند به آنچه نر و ماده را آفرید.

سؤال

اینجا جای یک سؤال است: آیا موجودی غیر از خدا جنس نر و جنس ماده را آفریده است؟! (هَلْ مِنْ خالِقٍ غیرُ اللهِ[١] .) پس چرا اینجا قرآن تعبیر به «ما» کرده و تعبیر به «مَنْ» نکرده است؟ مکرر گفته‌ایم که در زبان عربی «ما» در مورد شیء به کار برده می‌شود و «مَنْ» در مورد شخص. در مورد شخص و عاقل معمولا می‌گوییم «کسی که» و در مورد غیر عاقل می‌گوییم «چیزی که». پس اینجا باید گفته می‌شد: «وَ مَنْ خَلَقَ الذَّکرَ وَ الاُْنْثی» یعنی و سوگند به آن کس که آفرید جنس مرد و جنس زن را. چرا اینجا به «آنچه» تعبیر کرده است؟

جواب

قبلا عرض کرده‌ایم که علمای ادب قاعده‌ای دارند که می‌گویند: گاهی در مقام اعجاب و تفخیم و تعظیم، در موردی که باید «من» به کار برده شود «ما» به کار برده می‌شود. اینجا کأنه گوینده می‌خواهد بگوید: «اصلا من نمی‌دانم که این چه چیزی هست!». مثل اینکه اگر کسی از جنبه خاصی، مثلا از جنبه زور بازو یا از نظر جمال و زیبایی، فوق‌العادگی داشته باشد انسان وقتی می‌خواهد تعجبش را بیان کند می‌گوید: «چی هست!». با اینکه این جمله در مورد یک انسان بیان می‌شود، ولی نمی‌گوید: «چه کسی هست!» بلکه می‌گوید: «چی هست!». وَ ما خَلَقَ الذَّکرَ وَ الاُْنْثی و ]قسم به[ آن چیز عجیب و آن قدرت عجیب و خارق‌العاده که این نظام نر و مادگی را در عالم برقرار کرده است.

اینها سوگند است و همیشه سوگندها برای بیان مطلبی است. باید ببینیم آن مطلبی که برای آن، سوگند یاد شده است چیست. می‌فرماید: إنَّ سَعْیکمْ لَشَتّی ای انسانها! ای فرزندان آدم! مساعی شما، کوششهای شما، کوشندگیهای شما همانا پراکنده و متفرق و متشتت است.

[١] . فاطر / ٣.