خلاصه، این مسئله که قرآن گناه را فُجور و انفجار می‌نامد باز بر این اساس است که می‌خواهد بگوید خدا انسان را بر فطرت پاک و راه راست آفریده و مقتضای فطرت اولیه انسان گناه نیست و گناه در اثر عارضه پیدا می‌شود.

وَ اِنَّ الْفُجّارَ لَفی جَحیمٍ. یصْلَوْنَها یوْمَ الدّینِ. فجّار[١] و بدکاران در دوزخی هستند[٢] که در روز جزا به آن وارد خواهند شد. وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبینَ. و آنها از آن جحیم پنهان نیستند. این آیه را به دو صورت می‌شود تفسیر کرد. یکی (که همان ظاهر آیه است) این است که فجار همین الان از جحیم و جهنم پنهان نیستند، و تفسیر دیگر این که فجار در قیامت از جحیم پنهان نیستند و هرگز هم پنهان نخواهند شد و خالد در آنجا خواهند بود. اگر دومی را بگوییم، معنی آیه خیلی واضح و روشن است و قهرا آیه در مورد گروه خاصی از فجار است[٣] ، چون همه گنهکاران در جهنم خالد نیستند[٤] .

ولی اگر بگوییم معنای اول مقصود است (که ظاهر آیه هم همین است) شامل همه فجار می‌شود و معنی آیه این است که فجار الان هم از جهنم پنهان نیستند و همین الان بدون این که خودشان احساس کنند، در واقع در جهنم هستند و وقتی وارد آن عالم شوند می‌فهمند که در جهنم بوده‌اند و نمی‌دانسته‌اند. آنوقت معنی آیه مثل معنای این آیه کریمه قرآن می‌شود: وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لَ مُحیطَةٌ بِالْکافِرینَ[٥] . می‌فرماید: «جهنم به کافران احاطه دارد» نه اینکه احاطه پیدا می‌کند[٦] .

وَ ما اَدْریک ما یوْمُ الدّینِ. ای انسان! (باز مخاطب، انسان است) تو چه می‌دانی که یوم الدین چیست! هر چه به تو بگویند، از واقعیت آن کمتر است. ثُمَّ ما اَدْریک ما یوْمُ الدّینِ. بار دیگر تکرار می‌کند که تو چه می‌دانی یوم الدین چیست! فکر تو کوچکتر از آن است که بتوانی آن را آنچنان که

[١] . منفجر شدگان.

[٢] . این كه می‌فرماید: «دوزخی» یعنی دیگر حالا توصیفش نمی‌كنیم.

[٣] . همان طور كه مفسرین گفته‌اند.

[٤] . خلود در جهنم مربوط به كسانی است كه مشرك یا كافر باشند و اصلا اهل توحید و لااله الّا الله نباشند.

[٥] . عنكبوت / ٥٤ .

[٦] . مكرر گفته‌ایم كه در این زمینه شواهد و دلایل زیاد است. این داستان را هم قبلا عرض كرده‌ایم كه پیغمبر اكرمبا اصحابشان نشسته بودند، یكدفعه جمله‌ای فرمودند (گویا این جمله الله اكبر بوده). اصحاب گفتند: «یا رسولالله خبر تازه‌ای است؟» فرمود: «هفتاد سال پیش سنگی را از لبه جهنم پرت كردند، الان به قعر جهنم رسید و منصدای آن را شنیدم كه گفتم الله اكبر.» بعدا متوجه شدند یك یهودی كه هفتاد سال عمر كرده بود، در همین لحظهاز دنیا رفته بود. فهمیدند مقصود پیغمبر این بوده كه این شخص هفتاد سال در جهنم در حال سقوط بوده و الانبه آخرین جایی رسید كه باید می‌رسید.سؤال : آیه وَ اِنْ مِنْكُمْ اِلّا وارِدُها (مریم / ٧١) اشاره به همین مطلب است؟استاد : بله تأیید همین است.