مثلا در بعضی کارها اراده ما مقهور است؛ یعنی نمی‌توانیم جز این بکنیم و چون چنین است چاره‌ای نداریم از این که این کار را انجام بدهیم. فرض کنید می‌خواهیم از جایی به جایی برویم. آن چیزی که ما اراده کرده‌ایم این است که اگر الان در خانه خودمان هستیم، ده دقیقه دیگر در جای دیگری باشیم، ولی اراده ما مقهور به این است که برای رسیدن به آن مکان وسیله‌ای انتخاب کنیم و مقداری زمان صرف کنیم.

ولی گاهی مقهوریت نیست، بلکه حکمت است. مثلا من در سخن گفتن خودم می‌توانم یکی از چند صورت را انتخاب کنم: می‌توانم فریاد بکشم که صدایم تا چند خانه آن طرف‌تر برود، یا چنان آرام صحبت کنم که شخصی هم که پهلویم نشسته صدایم را نشنود(یعنی با هَمْس[١] حرف بزنم)، و یا طوری حرف بزنم که کسانی که در این اتاق هستند صدای مرا بشنوند. این که من در میان این سه کار، کار سوم را که حد وسط است انتخاب می‌کنم، حکمت است؛ یعنی من مجبور به این انتخاب و مقهور در این انتخاب نیستم[٢] ، ولی عقل، منطق، شعور و حکمت (یعنی کار را برای غایت و نتیجه انجام دادن) ایجاب می‌کند که این کار را بکنم.

خدای متعال در تمام کارهایش این گونه است؛ یعنی هیچ کاری را از روی اجبار و این که غیر از این برای او مقدور نیست انجام نمی‌دهد، بلکه هر کاری را مطابق آنچه خودش می‌خواهد انجام می‌دهد. اما این مطلب به این معنا نیست که آنچه می‌خواهد، حتی طبق موازین حکمت هم نیست، بلکه خدا در میان کارهایی که می‌تواند بکند، کاری را انجام می‌دهد که بر وفق موازین حکمت است.

کلّا بَلْ تُکذِّبونَ بِالدّینِ. وَ اِنَّ عَلَیکمْ لَحافِظینَ. کرامآ کاتِبینَ. یعْلَمونَ ما تَفْعَلونَ.

در آیات قبل فرمود: ای انسان! چرا به بهانه این که خدا کریم است، دست از عمل صالح و اصلاح خودت برداشتی و در گناه کردن بی‌پروا شدی؟! پروردگار کریم تو آن کسی است که تو را آفرید و در خلقت تو تسویه و توازن به کار برد و به هر صورتی که می‌خواست تو را ترکیب کرد[٣] ، اینها همه مظهر کرم اوست. حال آیا کرم خدا باید باعث غرور تو شود؟! یا باید باعث شود که تو بفهمی دستورهایی هم که به تو می‌دهد به مقتضای کرم اوست و اگر به این دستورها عمل کنی به

[١] . [یعنی نجوا و به اصطلاح عامیانه درِگوشی.]

[٢] . بلكه می‌توانم با همس سخن بگویم یا فریاد بكشم.

[٣] . در سوره والتین می‌فرماید: لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ فی اَحْسَنِ تَقْویمٍ.