چنین می‌شوند و خورشید چنان می‌شود. بشوند یا نشوند، این به سعادت ما چه ارتباطی دارد؟! آن چیزی که به سعادت ما ارتباط دارد این است که همه اینها مقدمه پیدایش چیزی است که قرآن از آن به یوْمُ الدّین تعبیر می‌کند و آن، روزی است که یک پیوستگی میان انسان و عمل انسان رخ می‌دهد؛ یعنی روزی است که انسان به اعمال خودش که پیش فرستاده است می‌رسد و تمام سعادتش و شقاوتش بستگی به آن دارد. در ادامه سوره انفطار این مطلب را با این جمله بیان می‌کند: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ. در سوره اِذَا الشَّمْسُ کوِّرَتْ فرمود: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أحْضَرَتْ هر نفسی می‌داند که برای خود چه حاضر کرده. آنجا از جهتی یک مقدار کلی و مبهم ذکر کرده بود و اینجا همان معنا را با این تعبیر بیان فرموده: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ آن وقت هر نفسی می‌داند چه پیش از خود فرستاده است و چه بعد از خود باقی گذاشته است.

پیش فرستاده‌ها و پس فرستاده‌ها

مسئله ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ به تعبیرهای مختلفی در قرآن مجید آمده است. اینکه انسان هر عملی که مرتکب می‌شود به منزله یک «پیش فرستاده» است و عمل انسان قبل از خود انسان به عالمی که متناسب با آن است بالا می‌رود، در قرآن زیاد آمده است. از جمله در اواخر سوره مبارکه حشر می‌فرماید: یا اَیهَا الَّذینَ امَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللهَ اِنَّ اللهَ خَبیرٌ بِما تَعْمَلونَ[١] . ای اهل ایمان تقوای الهی داشته باشید و باید هر نفسی نظر کند و دقت کند در آنچه که برای فردای خود پیش می‌فرستد.

در مورد «پیش فرستاده‌ها» مطلب معلوم است، «پس فرستاده‌ها» چطور است؟ یعنی آنهایی که خود شخص، اول می‌رود و بعد از او آنها را می‌فرستند چیست؟ مگر ممکن است انسان پس فرستاده هم داشته باشد؟ بله. از جمله جاهایی که این مطلب ذکر شده یکی همین آیه مورد بحث است و دیگر آیه‌ای در سوره یس[٢] . در سوره مبارکه یس می‌خوانیم: اِنّا نَحْنُ نُحْی الْـمَوْتی وَ نَکتُبُ ما قَدَّموا وَ اثارَهُمْ[٣] . («اِنّا» یعنی تحقیقا ما، و باز «نَحْنُ» تأکید آن «نا»ی در «اِنّا» است.) همانا ما، ما زنده خواهیم کرد مردگان را و هر چه را که آنها پیش از خود می‌فرستند و نیز آثارشان را می‌نویسیم. اینجا تعبیر به «اثر» شده (اثر جای قدم را می‌گویند[٤] ) و در آیه مورد بحث هم تعبیر این بود: ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ.

[١] . حشر / ١٨.

[٢] . در ذهنم هست كه در جاهای دیگر قرآن هم ذكر شده.

[٣] . یس / ١٢.

[٤] . انسان می‌رود و جای قدمش بعد از خودش باقی می‌ماند.