اینجا هم قرآن می‌گوید : مِنْ نُطْفَةٍ اَمْشاجٍ؛ نمی‌گوید این که یک نطفه ساده یکنواختی است، هیچ چیز در آن نیست، هیچ استعدادی در آن نیست بعد ما این را چنین و چنان می‌کنیم، بلکه می‌گوید در همان حالی که نطفه است خیلی چیزها در درونش هست. آن یک امر نیست، امرهای متعدد است.

نَبْتَلیهِ. «ابتلا» وقتی که در مورد انسان مکلف گفته می‌شود، به معنای امتحان است ولی اصل لغت ابتلا ـ همان طور که مفسرین گفته‌اند ـ معنایش نقل دادن از نقطه‌ای به نقطه‌ای است، از جایی به جایی بردن. این نطقه را نَبْتَلیهِ یعنی از مرحله‌ای به مرحله‌ای می‌بریم، از طوری به طوری می‌بریم.

جنین در رحم مرتب مراحل را طی می‌کند تا می‌رسد ]به یک مرحله خاص، [بعد فَجَعَلْناهُ سَمیعآ بَصیرآ، عین همان که در آنجا گفت: اَنْشَأْناهُ خَلْقآ اخَرَ. همین چیزی که از گِل شروع کردیم ]تبدیل شد به[[١] شنوایی و بینایی، که البته خیلی فوق‌العاده است، منتها وقتی چیزی زیاد شد انسان درباره‌اش فکر نمی‌کند که این مواد اولیه عالم که بسیار ساده و بسیط هستند، در مراحل تطور و تحولِ خودشان می‌رسند به آنجا که همینها تبدیل به سمع و بصر یعنی شنوایی و بینایی می‌شوند. ولی تا این مقدار را حیوانات هم دارند، البته نه اینکه چون حیوانات دارند پس امر کوچکی است، بلکه تا این مقدار، راه مشترک انسان و حیوان است، اما حالا ببینید که همین انسانی که یک وقتی به صورت لَمْ یکنْ شَیئآ مَذْکورآ بود (به صورت شیء غیر مذکور و غیر قابل ذکر بود) بعد کارش به کجا می‌رسد : اِنّا هَدَیناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکرآ وَ اِمّا کفورآ.

اختیار، امتیاز انسان

خداوند متعال هیچ موجودی را در مسیر تکامل خودش کور نیافریده است، هر موجودی در یک راه و مسیر و در یک مدار قرار داده شده و در او چیزی نهاده شده که آن راه و مدار خودش را بر اساس آن طی می‌کند، یعنی یک نوع راهیابی تکوینی. در جاندارها خیلی روشن و واضح است. مثلا نطفه این راهی را که باید طی کند، درست «هدایت شده» (به اصطلاح امروز می‌گویند تکامل هدایت شده) راه خودش را طی می‌کند ولی یک هدایت تکوینی و به یک اعتبار یک هدایت جبری؛ یعنی اگر یک انسان در ابتدا به صورت نطفه است و بعد این نطفه باید به صورت یک انسان سمیع و بصیر بشود و می‌شود، او راه خودش را جبرآ طی می‌کند تا به این مرحله می‌رسد؛ یعنی او خودش این راه را انتخاب نکرده است. انسان در میان همه موجودات یک امتیاز و یک اختصاص

[١] . [چند ثانیه‌ای نوار افتادگی دارد.]