کند. در محیط چطور؟ هر حیوانی را که شما در نظر بگیرید، به یک منطقه مخصوص بسته است. البته بعضی حیوانات هستند که مهاجرت می‌کنند، حتی از قاره‌ای به قاره دیگر می‌روند ولی آنها استقلالشان کجا انسان کجا؟ انسان دور زمین را می‌گردد، دریاها را می‌گردد، می‌بینید کم‌کم خودش را به آنجا رسانده که از کره زمین هم دارد خود را آزاد می‌کند، استقلال پیدا کرده، به کرات دیگر می‌رود.

نقص انسان امروز در دو موضوع

البته دو موضوع است که انسان در رشته‌های دیگر تکامل پیدا کرده و در این رشته‌ها هنوز درجا می‌زند. یکی استقلال انسان نسبت به انسانهای دیگر، و دیگر استقلال جنبه عِلوی انسان از جنبه سِفلی انسان، یعنی استقلال عقل و دل انسان از شهوت انسان. در این دو قسمت است که انسان به کمال نرسیده. دین و ایمان برای این است که انسان را در این قسمتها به کمال برساند. سرنوشت انسان تکامل است و جز دین چیز دیگری چنین قدرتی را ندارد و لهذا دین، آینده انسان است. اگر ما انسان را در برابر طبیعت در نظر بگیریم می‌بینیم انسان امروز در مقایسه با انسان هزار سال پیش چقدر نسبت به طبیعت به استقلال رسیده. ولی وقتی که انسان را نسبت به انسانهای دیگر در نظر بگیریم می‌بینیم حتی انسانهای هزار سال پیش آزادی اجتماعی‌شان بیشتر از امروز بود. همان انسان بدوی وحشی که در صحرا زندگی می‌کند خیلی آزادتر و مستقل‌تر از انسان متمدن امروز زندگی می‌کند. انسان متمدن امروز در زیر زنجیر اسارت انسانهای دیگر است و این اسارت روز به روز هم دارد زیادتر می‌شود و این یک امر دنیایی و مدنی است یعنی اصلا این تمدن صنعتی هر چه که جلوتر می‌رود انسان را نسبت به طبیعت مستقل‌تر و آزادتر می‌کند ولی انسان را نسبت به انسان اسیرتر می‌کند، محدودیت انسانها بیشتر می‌شود. انسان نمی‌تواند آینده دنیا را از این نظر پیش‌بینی کند که چه خواهد بود و چه وضعی پیش می‌آید. ممکن است این پیشرفت صنعت از نظر اسارت انسان نسبت به انسان به جایی برسد که اگر شما در خانه‌تان هم نشسته‌اید ماهواره‌هایی بیاید از بالای سر شما عبور کند که اگر شما با خانواده‌تان هم دو کلمه بخواهید سخن بگویید آن را ضبط کنند، فردا بیایند سراغتان که شما در خانه‌تان چنین حرفی زده‌اید.

و اما اسارت انسان نسبت به خودش، یعنی اسارت انسان برای شهوات خودش، اسیر هوای نفس بودن، عقل انسان اسیر شهوتش بودن، حکومت شکم، حکومت دامن، حکومت هوای نفس. اگر از این جهت در نظر بگیریم باز هم انسان امروز اسیرتر است. انسان امروز از انسان دیروز قطعآ بیشتر اسیر پول است، بیشتر اسیر هوای نفس است، بیشتر اسیر حیوانیت خودش است. اینکه شما امروز می‌بینید در دنیا موج پوچی‌گرایی یا موج هیپی‌گری پیدا شده (به هیپی‌های ایران که کارشان