حال درباره این آیه[١] تقریبآ می‌شود گفت اکثر مفسرین همین مطلبی را که من عرض کردم ـ که استفهام تقریری است ـ گفته‌اند؛ یعنی خودتان گواهی بدهید آیا چنین نیست؟ آیا بر انسان گذشت قطعه‌ای از زمان که در آن قطعه از زمان چیز قابل ذکری نبود؟ یعنی چنین وقتی بود، چنین چیزی گذشت. مقصود چیست؟ یعنی ای انسان که امروز با این منش اینجا نشسته‌ای، مثلا انسانی پنجاه ساله هستی، در شصت سال پیش همین تو بوده‌ای اما نه چیز قابل ذکری، به صورت مثلا یک خاک بوده‌ای، به صورت یک سبزی بوده‌ای، به صورت یک گوشت بوده‌ای، به صورت یک نخود یا لوبیا بوده‌ای، ولی شیء قابل ذکر نبوده‌ای؛ ولی ما همین را تو کرده‌ایم. آیا گذشت بر انسان ـیعنی چنین است که گذشته است ـ قطعه‌ای از زمان (مدتی چنین بوده است) که انسان چیزی بوده ولی چیز قابل ذکری نبوده، همین مواد خاکی افتاده ]در زمین بوده است. [این همان مرحله طینی و خاکی است.

بعد می‌فرماید : اِنّا خَلَقْنَا الاِْنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ اَمْشاجٍ ما انسان را از نطفه‌ای امشاج آفریدیم، نطفه‌ای که عبارت بود از مجموعی خلطها. این هم از آن آیات عجیب قرآن است. نطفه در علم قدیم و حس مردم به حسب اطلاعاتی که در قدیم داشتند، جز یک مایع ساده ـ و به ظاهرش هم که نگاه می‌کردید ـ یک مایع متعفن و کثیف چیز دیگری نبود. ولی قرآن می‌گوید که این نطفه عبارت است از مشیجها یا مَشَجها (کلمه «امشاج» جمع مشیج و مشج هر دوست و هر دو هم به یک معناست.) مقصود از مشیج یا مشج چیست؟ وقتی که یک شیء از اشیاء مختلف ساخته شده باشد، در مقام مثال مانند یک معجون، اگر دهها ماده را با یکدیگر ترکیب کنند و از آن یک معجون بسازند و اسمش را معجون الف بگذارند، چنان که از شما بپرسند این معجون چیست؟ فلان چیز است؟ می‌گویید نه. فلان چیز است؟ نه. چیست؟ مجموع مثلا پانزده ماده را در یکدیگر جوشانده‌اند، ترکیب شده، این در آمده. قرآن در باب نطفه که می‌گوید نطفه امشاج است، یعنی از اولِ اول، در همان حالتی که نطفه است، خیال نکنید که این یک مایع بسیط لَخت یکنواخت است، بلکه رگه‌ها (چون تعبیری نداریم می‌گوییم رگه‌ها)، استعدادهای مختلف در همین ماده در آنِ واحد وجود دارد. امروز هم ثابت شده است که این سلولهایی که در نطفه هست همه چیز در درون این سلولهاست. حامل وراثت در یک نقطه‌های بسیار بسیار ریزی هست در درون این سلولها که این نقطه‌ها را «ژن» می‌نامند و ژنها به یک ترتیب مخصوصی قرار داده شده‌اند. به ظاهر آدم خیال می‌کند که نطفه یک چیز یکنواختی است، در حالی که حامل هزارها چیز است در درون خودش.

[١] . ]آیه مورد تفسیر: هَلْ اَتی عَلَی الاِْنْسانِ حینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یكُنْ شَیئآ مَذْكورآ.[