اسماعيل جوان را كه ظاهرا در آن زمان چهارده سال داشت به پادشاهى برداشتند. اكثر مردم تبريز در آن زمان شافعى مذهب بودند و چون اسماعيل قدرت يافت به قول حسن روملو فرمانى صادر كرد تا در ميدانهاى تبريز مردم زبان به لعن ابو بكر و عمر و عثمان بگشايند و هر كه مخالفت كند سر از تنش جدا سازند.

به قول روملو در «احسن التواريخ» شاه اسماعيل پس از تاجگذارى خطيبان كشور را مأمور ساخت كه دو شهادت مخصوص شيعه يعنى «اشهد ان على ولى اللّه» و «حى على خير العمل» را در اذان و اقامه وارد كنند. شعارهاى مذكور از زمان طغرل سلجوقى از آنگاه كه وى آل بويه و بساسيرى را در عراق از ميان برداشت يعنى ٥٢٨ سال در طاق نسيان مانده بود.

نظر به كميابى كتب مذهبى شيعه در آن زمان، شيعيان بر اثر بى‌اطلاعى از احكام آن مذهب دچار مشكلاتى شدند، ليكن قاضى نصر اللّه زيتونى جلد اول «قواعد الاسلام» تأليف جمال الدين على مطهر الحلّى را از كتابخانه خود بيرون آورد و كتاب مذكور اساس تعليمات دينى آن مذهب گرديد.

شاه اسماعيل دو چيز را بر آذربايجان تحميل كرد: يكى مذهب شيعه و ديگرى زبان تركى قبايل قزلباش بود كه بر اثر مهاجرت آن قبايل از آسياى صغير به آذربايجان بتدريج زبان تركى جاى زبان فهلوى آذرى را گرفت و چون شاه اسماعيل و شاهان صفوى زبان تركى را زبان دربارى خود قرار داده بودند بتدريج مردم آذربايجان زبان ايرانى پيشين خود را فراموش كرده با زبان تركى سخن گفتند.

سپس به همت شاه اسماعيل مذهب شيعه در سراسر ايران زمين رواج يافت و تنها كردان ايران در مغرب و مردم طالش در شمال گيلان و عدّه‌اى از قبايل فارس و لار و سواحل خليج فارس به مذهب شافعى و ايرانيان شرقى از قبيل بلوچان و افغانان و مردم ما وراء النهر در مذهب حنفى خويش باقى ماندند.

اين عقيده كه مورّخان غرب صفويه را يك دولت ايرانى خوانده‌اند، كاملا بى‌مورد است. مينورسكى صفويه را مرحله سوم حاكميت تركمانان در ايران و سرزمينهاى مجاور آن مى‌داند.

تدوين مجدّد معارف شيعه: شاه طهماسب صفوى كه بالغ بر پنجاه سال سلطنت كرد به فكر آن افتاد كه براى مردم شيعه مذهب كه تا روزگار او على اللهى و از غلاة بودند بر طبق «فقه جعفرى» معارف جديدى ايجاد كند، از اين جهت بر آن شد كه از جبل عامل در لبنان و بحرين و