اهل حق بمعنى مردان حق است، و آن يك مذهب باطنى است كه معتقدان آن بيشتر در مغرب ايران زندگى مى‌كنند. بعضى ديگر از فرق اسلام نيز مانند حروفى‌ها و متصوفه، خود را اهل حق يا حقيقت ناميده‌اند. امّا اهل حق، بمعنى اخصّ نام گروهى است، كه به ايشان با نوعى تسامح على اللهى نيز گويند، ولى آنان على اللهى واقعى نيستند، بلكه عقايدشان آميخته‌اى از اعتقادات «مانوى» ، و اديان كهن «ايرانى» ، و مذهب «اسماعيلى» و «تناسخ هندى» و ديگر اديان سرى است.

مذهب اهل حق، امروز يكى از فرقه‌هاى وابسته به شيعه بشمار مى‌رود، و آنان را از غلاة شيعه به حساب مى‌آورند.

طوايف اهل حق به نامهاى مختلف مانند: اهل حق، اهل سرّ، يارسان، نصيرى، على اللهى معروف مى‌باشند، و از نشانه‌هاى خاص آنان «شارب» است، يعنى موى سبيل خود را نمى‌زنند، تا بلند شود و لب بالا را بپوشاند. آنان «شارب» را معرّف مسلك حقيقت مى‌دانند، و معتقدند كه شاه ولايت على (ع) نيز شارب خود را نمى‌زده است. از اين جهت زدن شارب را گناهى بزرگ مى‌دانند.

اهل حق را «گوران» نيز مى‌گويند، و ناحيه گوران در آذربايجان، يكى از مراكز مهمّ اين فرقه به شمار مى‌رود. گورانها در اصل از مردم حوالى كرمانشاهان هستند، كه از آن ناحيه به آذربايجان كوچيده‌اند، و لهجه‌اى مخصوص دارند، كه در نواحى غربى و جنوبى كردستان به آن تكلّم مى‌شود، و آن گويشى است آميخته از لهجۀ كردى اورامانى و كرمانجى، و لكى.

مركز اصلى طوايف اهل حق، تا قرن هفتم هجرى در لرستان بود، سپس اين مركزيت به مناطق غربى كردستان و كرمانشاهان منتقل گرديد. امروز تمام طوايف كرد گوران و قلخانى و اكثر طوايف سنجابى، و شاخه‌هايى از طايفه كلهر و زنگنه، و ايلات عثمانه‌وند و جلال‌وند در شهرهاى غربى ايران، از جمله قصر شيرين و سر پل ذهاب و كرند و صحنه و هليلان از اهل حقند.

در لرستان در مناطق دلفان و پشت كوه، در ميان ايلات لكستان و سكوند سكونت دارند. در آذربايجان و تبريز، بخصوص در محلۀ چرنداب و در قريه ايلخچى در نزديكى تبريز، و در مراغه و حوالى قزوين و تهران بومهن، شهر آباد، گلخندان، سياه بند شميرانات، رودهن، دماوند، هشتگرد، ورامين و در شمال كلاردشت عده‌اى از صاحبان اين مذهب زندگى مى‌كنند.

در بيرون از مرزهاى ايران بعضى از طوايف كرد عراق عرب در شهرهاى