فرهنگ فرق اسلامی - مشکور، محمد جواد؛ مدیرشانه چی، کاظم - الصفحة ٢٨١ - شيعه
پايتخت ساختند.
در سال ٣١٧ ه آل حمدان كه از شيعه به شمار مىرفتند در موصل و حلب سلطنت داشتند.
معز الدوله ديلمى كه از شيعيان اثنى عشرى بود و در سال ٣٣٤ بغداد را تسخير كرد و حكومتى شيعى در ايران و عراق بنا نهاد.
چون طغرل بيك سلجوقى كه از تركان سنى مذهب بود در سال ٤٤٧ به بغداد رفت و بساط حكومت شيعه را برچيد و دولت شيعه اثنىعشريه آل بويه برافتاد.
در اواخر قرن سوم هجرى طرفداران حمدان قرمط از طرف رئيس فرقۀ پنهانى خود كه صاحب الظهور ناميده مىشد و محل اقامتش مجهول بود دولتى در بحرين كه مركز آن الاحساء بود تأسيس كردند (سال ٢٨٣ ه) .
در زمان خلافت المستنصر فاطمى از كسانى كه به دين اسماعيلى در آمدند مردى به نام حسن صباح از مردم رى بود. وى در سال ٤٧٣ ه به دعوت مردم ايران به مذهب نزاريه اسماعيلى پرداخت و در سال ٤٨٧ ه بر قلعه الموت در نزديكى قزوين دست يافت و دولت نزارى اسماعيلى را در قلاع آن طايفه كه از خراسان تا شام امتداد داشت تأسيس كرد. دعوت حسن صباح را به مذهب اسماعيلى «دعوت جديد» خواندند.
دولت نزارى اسماعيليه در زمان ركن الدين خورشاه آخرين امير آن سلسله در ٦٥٤ هجرى به دست هلاكوى مغول برانداخته شد و اسماعيليه نزارى از بيم سلاطين مغول در پردۀ استتار رفتند. از آن زمان شيعه اثنىعشريه تقويت شد و اكثر اسماعيليه نزاريه به آن مذهب در آمدند.
در زمان ايلخانان مغول، الجايتو يا سلطان محمد خدابنده به هدايت ابن المطهر علاّمه حلى (در گذشته در ٧٢٦ ه) مذهب شيعه را پذيرفت. الجايتو بر اثر ملول شدن از مباحثات شافعيان و حنفيان و تبليغات اطرافيان شيعى خود به مذهب تشيع گرويد، و دستور داد تا نام خلفاى ثلاثه را از خطبه و سكه بيندازند.
علاّمه حلى به رسم تحفه دو كتاب در اصول عقايد شيعه تأليف كرد و نزد الجايتو برد، يكى كتاب «نهج الحق و كشف الصدق» و ديگرى كتاب «منهاج الكرامه فى باب الامامه» است.
در دولت تركمانان قراقويونلو در سدۀ نهم هجرى در آذربايجان توسعه عقايد شيعه به حدى رسيد كه جهانشاه بن قرايوسف تركمان به داشتن آن مذهب، مباهات مىكرد.
تا آغاز قرن نهم هجرى بيشتر مردم ايران سنى مذهب بودند و به جز چهار شهر سبزوار و كاشان و قم و آوه (آوج) باشد همگى سنى بودند.