در هنگام سلام دادن كه به عنوان مخرج بودن از نماز محسوب مى‌شود، آيا شك در جزء آخر صدق مى‌كند يا خير؟ جزء اخير صلاة كه شك در سلام باشد، مورد سؤال و اختلاف بسيارى از فقها مى‌باشد و اين مسأله داراى اقسام مختلفى مى‌باشد.

مثلا گاه مصلّى فعل منافى صلاة را آورده و از قبله منحرف شده و گاه قاطع صلاة آورده شده و تكلم در اثناى آن صورت گرفته و گاه سكوت ماحى صورت صلاة آورده شده و يا گاهى عملى آورده مى‌شود كه منافات با مركب نداشته باشد، در اين موارد بايد ببينيم طبق روايات و صناعت چگونه بايد عمل كرد؟

بيان مطلب: لسان قاعدۀ فراغ و تجاوز، تجاوز از شى‌ء است. بر طبق جامع بين قاعدۀ فراغ و تجاوز كه با جعل واحد انجام گرفته مى‌شود، تجاوز عن الشى‌ء شامل هر دو قاعده مى‌گردد. در قاعدۀ فراغ و قاعدۀ تجاوز وقتى مجعول، شى‌ء واحد و آن به صورت جامع باشد، در اين صورت اگر شك در جزء آخر باشد و مصلى مشغول عمل ديگرى (مثل تعقيبات و ...) شود، قاعدۀ تجاوز صدق پيدا مى‌كند. لذا در جزء آخر صلاة هم مى‌توان قاعدۀ فراغ و قاعدۀ تجاوز را جارى كرد. اما فقط اشكال امام راحل (ره) مى‌ماند كه فرموده بودند با اجراى قاعدۀ تجاوز، ديگر جايى براى قاعدۀ فراغ نمى‌ماند و در اينجا قاعدۀ تجاوز بر قاعدۀ فراغ حكومت پيدا مى‌كند و نوبت به قاعدۀ فراغ نمى‌رسد. البته طبق فرمايش ايشان در جزء آخر مركب منحصرا قاعدۀ تجاوز جارى مى‌شود مگر اينكه گفته شود به صحت موجود كه مؤداى قاعدۀ فراغ است كارى نداريم و فقط مى‌خواهيم بدانيم مركب موجود آورده شده يا خير؟

در باب مركب بايد گفت همانگونه كه با انتفاء جميع اجزاء آن مركب منتفى مى‌شود، با انتفاء يك جزء هم مركب منتفى مى‌شود و با شك در جزء، در هيئت‌