اشكال سوم مرحوم ميرزاى نائينى به شيخنا الاعظم: اشكالى ديگرى كه مانع از تشكيل جامع مى‌شود. بيان مطلب: در قاعدۀ تجاوز متعلق شك، جزء مركب است و اما در قاعدۀ فراغ، متعلق شك كل مركب مى‌باشد و غير معقول است كه در آن واحد بتوان هم لحاظ جزء و هم لحاظ كل صورت گيرد، چرا؟ زيرا در مرتبۀ لحاظ «الجزء جزء» نمى‌توان كل را لحاظ كرد و خود كل مجموعۀ آن اجزاء بوده و با جمع شدن اجزاء، موجب تشكيل كل را فراهم مى‌آورد. پس كل اجزاء معلول به صورت مجتمعا بوده و جزء، مرحله عليت را تشكيل مى‌دهد. بنا بر اين شما در همان آنى كه لحاظ «الجزء جزء» مى‌كنيد در همان آن نمى‌توانيد لحاظ كل را هم انجام دهيد و همزمان با لحاظ كل نمى‌توان لحاظ جزء بما انه جزء باشد، داشته باشيد، چرا؟ زيرا جزء در آن هنگام در كل مندك شده و حالت اندكاكى يافته و اجزاء داخل در عنوان كل شده‌اند. لذا هرگز نمى‌توان هر دو لحاظ را در يك زمان و با هم داشته باشيد و لحاظ جامع در عرض يكديگر بوده كه هم شامل كل و هم شامل جزء مى‌شود و اين غير معقول مى‌باشد. براى اينكه در هنگام لحاظ كردن جزء، كل وجود ندارد و در مرحلۀ كل بودن نيز وجود اجزاء در كل مندك بود، و هيچ‌گاه نمى‌توان هر دو لحاظ را به صورت استقلالى و جداگانه داشته باشيد. بنا بر اين تصوير جامع در كار نخواهد بود.

جواب: مطلبى كه ايشان مى‌فرمايند، يعنى اگر جزء به عنوان انّه جزء و كل به عنوان انّه كل باشد، در اين صورت فرمايش ايشان درست خواهد بود. اما ما نيازمند عنوان نيستيم. بلكه لحاظ جزء و كل بما انّه شى‌ء مطرح بوده و اينها در عرض‌