همان موضوع امتثال و اجزاء مى‌باشد. اشكال دوم مرحوم ميرزاى نائينى (ره) به شيخ انصارى (ره): لسان قاعدۀ تجاوز، تجاوز از محمل مى‌باشد. در قاعدۀ فراغ، تجاوز از نفس ذات مى‌باشد و يكى از اطلاقات آن، «انّما الشكّ فى شى‌ء لم تجزه» [١] يا «اذا خرجت من شى‌ء ثمّ دخلت فى غيره فشكك ليس بشى‌ء» [٢]. اين روايات دربارۀ تجاوز از قاعده تجاوز در محل مى‌باشد. يعنى هرگاه از محل شك تجاوز كرديد، مثلا مصلى در سجده است و نمى‌داند آيا ركوع را آورده يا خير، و محل شك در ركوع مى‌باشد و حالا از محل شك تجاوز شده است. در روايات وقتى مى‌فرمايد «يمضى»، يعنى بگذرد و اعتنا نكند، براى تجاوز از محل مى‌باشد. در قاعدۀ فراغ، تجاوز از نفس ذات صلاة است و ايشان مى‌فرمايد كه نمى‌توان با يك كبرى كلى جامعى درست كرد كه هم شامل محل و هم شامل نفس و ذات در قاعدۀ فراغ گردد.

جواب: ما وجود الشى‌ء را جامع قرار داديم و شى‌ء از اوسع مفاهيم مى‌باشد كه حتى شامل واجب الوجود مى‌شود. «النفس شى‌ء» و «المحل شى‌ء»، التجاوز عن المحل عن الشى‌ء است و تجاوز از ذات نيز، تجاوز از شى‌ء خواهد بود. پس در اينجا التجاوز عن الشى‌ء و وجود الشى‌ء معناى جامع ما مى‌باشد و اين معنا هم شامل قاعدۀ فراغ و هم تجاوز مى‌گردد. زيرا التجاوز عن الشى‌ء شامل التجاوز عن المحل‌

[١] . شيخ طوسى، همان، ج ١، ص ١٠١، ح ٢٦٢، باب صفة الوضوء و الفرض منه و السنة، ح ١١١؛ حر عاملى، همان، ج ١، ص ٣٣٠.
[٢] . شيخ طوسى، همان، ج ٢، ص ٣٥٢، ح ١٤٥٩، باب احكام السهو، ح ٤٧؛ حر عاملى،همان، ج ٥، ص ٣٣٦، ابواب الخللالواقع فى الصلاة، باب ٢٣، ح ١.