از حضرت باقر و يا حضرت صادق عليهما السلام مى‌باشد) قال قلت له: الرجل يشك بعد ما يتوضّأ، قال (ع) «هو حين يتوضّأ اذكر منه حين يشكّ» [١]، در اينجا امام (ع) علت آن را بيان مى‌كند و از اين عبارت مى‌توان استفادۀ اماريت كرد و قاعدۀ فراغ و تجاوز را اماره دانست و بعد مى‌فرمايد «هو حين يتوضأ اذكر منه حين يشكّ» [٢]، يعنى وضوگيرنده در هنگام وضو گرفتن توجه بيشترى دارد نسبت به وقتى كه دچار شك مى‌گردد و در هر صورت در هنگام وضو (حين يتوضأ) گاه منشأ آن جزء است و گاه منشأ آن صحت اين مركب موجود مى‌باشد، بنا بر اين شكوك بوجود آمده خواه نسبت به اجزاء و خواه نسبت به صحت آن مركب باشد، در تمام اين موارد علت مطرح شده از جانب امام هم شامل قاعدۀ فراغ و هم قاعدۀ تجاوز خواهد شد.

بنا بر اين از اين روايات و ساير روايت وارده در اين زمينه مى‌توان استفاده كرد و با پديد آوردن جعل واحد، هم مورد قاعدۀ فراغ و هم قاعدۀ تجاوز را درست كرد.

در تجاوز از شى‌ء هم گاه تجاوز از جزء و محل شرعى يك شى‌ء مى‌باشد، كه شامل قاعدۀ تجاوز مى‌گردد و گاه تجاوز از نفس و از خود مركب و كل مى‌باشد كه در اين صورت شامل قاعدۀ فراغ مى‌شود. زيرا تجاوز از شى‌ء در كل و هم در جزء مى‌تواند در عرض يكديگر در نظر گرفته شود و «التجاوز عن الشى‌ء» را مى‌توان به عنوان جامع در نظر گرفت و عبارات «اذا جاوزت عن هذا الشى‌ء» و يا «اذا‌

[١] . شيخ طوسى، همان، ص ١٠١، ح ٢٦٥، باب صفة الوضوء، و الفرض منه و السنة، ح ١١٤؛ حر عاملى،همان، ج ١، ص ٣٣١، ابوابالوضوء، باب ٤٢، ح ٧.
[٢] . همان.