از سلام باشد. قاعدۀ محل مى‌گويد برود آن را بجا بياورد و بعد تشهد و سلام و جبران آن با دو سجدۀ سهو قابل تدارك است. ٢- اگر بعد از سلام و قبل از فعل منافى صلات يادش بيايد دو صورت و دو مبنا وجود دارد: الف. سلام مخرج است چه در محل و چه در غير محل و اطلاق دارد پس خارج از نماز شده و نماز را بايد اعاده كرد. ب. اما اگر روايات در مقام بيان پايان نماز باشد، در اينجا بايد برگردد و سجدتين را انجام دهد، قطعا قاعدۀ لا تعاد جارى مى‌شود. مخرج صلات در روايات اين است كه پايان صلات را بيان مى‌كند نه اينكه در هر حالى باشد و تماميت مقدمات حكمت مشكل است و اطلاق ممكن نيست چون سلام در غير محل مخرج نيست؛ پس قبل از فعل منافى، محلّ دو سجده است پس مى‌توان برگشت و اتيان دو مسجد را كرد و بعد تشهد و سلام بجا بياورد و دو سجده سهو.

اما اگر بعد از فعل منافى (منافى: مثل انحراف از قبله و حدوث حدث) متوجه شد كه دو سجده بجا نياورده، اينجا عقد مستثناى قاعدۀ لا تعاد جارى مى‌شود و موجب بطلان صلات است و راهى براى تصحيح صلات نداريم، لذا نماز باطل است. پس در دو صورت قاعدۀ محل جارى مى‌شود و جاى قاعدۀ لا تعاد نيست و صورت سوم عقد مستثنى قاعدۀ لا تعاد جارى است و نماز باطل مى‌باشد.

١- در ما نحن فيه روايات خاصه‌اى وارد شده است از جمله صحيحة عيص قال (ع):

يقوم و يسجد سجدتين. يعنى آن سلام كه داده مخرج نبوده و ادامه دهد و ركعت منسى را بياورد و نمازش درست است.

٢- روايت محمد بن مسلم از امام محمد باقر (ع): كسى كه نماز سه ركعتى يا چهار ركعتى را دو ركعت بخواند و بعد از سلام صحبت كند و گمان كند كه نمازش‌