دقّت در مضمون آيه اكمال دين، مى رساند كه روز نزول آيه، حادثه بسيار مهمى رخ داد كه مايه نوميدى دشمنان از پيروزى بر اسلام وموجب كمال دين و اتمام نعمت هاى معنوى خدا شده است اكنون بايد ديد چه روزى مى تواند حامل چنين نويدهايى باشد وبا اين خصوصيات ونشانه ها خود را در عرصه تاريخ نشان دهد؟

١ـ آيا روز فتح مكه مى تواند داراى چنين خصوصياتى باشد؟ به طور مسلّم نه زيرا در آن روز پيمانهاى مسلمانان با مشركان به قوّت خود باقى بود وهنوز مراسم حج بسان عصر جاهلى برگزار مى شد. وقسمتى از احكام پس از آن فرود آمده است از اين جهت نه يأسى بر كافران منطقه مستولى شده بود ونه آيين ـ به معنى بيان فروع ونه به معنى تحكيم پايه هاى آن ـ تكميل گرديده بود.

٢ـ آيا روز اعلام بيزارى از مشركان مى تواند مظهر چنين روزى باشد به تصوّر اينكه يأس ونوميدى در چنين روزى بر مشركان مستولى گرديد؟باز مى گوييم نه زيرا بيان دين به معنى احكام در آن روز پايان نيافته بود به گواه اينكه قسمتى از «حدود» و«قصاص» واحكام مربوط به «كلاله» پس از اعلام بيزارى نازل گرديده است. و تنها مسئله يأس كافران نشانه آن روز نيست. بلكه يأس توأم با تكميل آيين، و هرگز در روز اعلام بيزارى، اين دو نويد به صورت توأم در آن روز تحقّق نپذيرفته بود.

اكنون بايد ديد روزى كه حامل اين نويد گرانبها بود چه روزى بوده است؟!

گروهى نظر مى دهند كه اين روز، همان روز «عرفه» سال دهم هجرت است كه در تاريخ به نام «حجّة الوداع» معروف است ولى با توجّه به حوادث تاريخى اين دو نويد گرانبها در چنين روزى تحقّق نپذيرفت.

مسئله يأس ونوميدى به دو صورت مى تواند مطرح گردد:

الف: يأس قريش ومشركان شبه جزيره; يك چنين نوميدى پيش از اين روز تحقّق پذيرفته بود وقريش در روز فتح مكه، وديگر مشركان در روز اعلام بيزارى، از پيروزى اسلام كاملاً مأيوس شده بودند در اين صورت صحيح نخواهد بود كه بگوييم