اكنون آيا اين آيه درباره مشرك معاهد سخن مى گويد كه پيمان خود را شكسته است يا در باره مسلمان سخن مى گويد كه مشرك بوده واسلام آورده است. سپس مى خواهد پيمان شكنى كند؟ نظر نخست، نظر ما است نظر دوّم نظر زمخشرى (مؤلّف «كشاف)» است. توضيح هر دو نظر:

١ـ سياق آيات حاكى است كه اين آيه بسان آيات پيش تكليف مسلمانان را در برابر مشركان روشن مى سازد ومشركان زمان پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) را چند گروهى تشكيل مى دادند:

الف: گروه پيمان شكن كه تن به اسلام ندادند وبه شرك خود باقى ماندند. تكليف اين گروه را در آيه پنجم روشن مى سازد.

ب: گروه مشرك كه در مدّت چهار ماه دست از شرك برداشته وبه اسلام گرايش پيدا كرده اند.

تكليف اين گروه را ذيل آيه پنجم ومجموع آيه يازدهم روشن مى نمايد.

ج: مشركان معاهد كه تا زمان نزول آيات به عهد وپيمان خود باقى بودند پيمان خود را محترم شمرده بودند. تكليف اين گروه را آيه چهارم روشن ساخت.

در اينجا لازم است قرآن وضع همين گروه سوّم را در صورتى كه بخواهند پيمان شكنى كنند روشن سازد. و اين آيه بيانگر وضع همين گروه است كه اگر در آينده پيمان شكنى كند چنين مى شود:

(وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ...) : «اگر گروه وفادار در آينده پيمان

[١] سوره توبه، آيه ١٢.