نوابغ جهان، فيلسوفان ودانشمندان تأييد مى كنند كه يافته ها وساخته ها وپرداخته هاى بى سابقه آنان، بيشتر بر اثر جرقه هاى روشنى بخش والهام آميز، به ذهن آنان خطور كرده وسپس آنها به يارى شيوه هاى تجربى ويا روش استدلالى به پرورش وتكميل وتحقيق آنها مبادرت جسته اند.

شاهراه هاى سه گانه معرفت

از اين بيان استفاده مى شود كه بشر براى نيل به مقصود، سه شاهراه در اختيار دارد، توده مردم غالباً از طريق نخست وگروهى از راه دوم و افراد انگشت شمارى بر اثر تكامل روحى از راه سوم استفاده مى كنند:

١ـ راه تجربى وحسى: مقصود از اين قسم، آن رشته ادراكاتى است كه از طريق حواس برونى وارد قلمرو ذهن مى گردند مثلاً هر يك از ديدنيها وچشيدنيها وبوييدنيها و... از طريق ابزار ويژه خود، د رمحل ادراكات ما قرار مى گيرند وامروز اختراع تلسكوپ وميكروسكوپ وراديو و تلويزيون و... كمك هاى شايان تقديرى به ادراكات بشر نموده و او را بر دور ونزديك مسلّط ساخته است.

٢ـ راه استدلالى وتعقّلى: متفكران جهان با به كار انداختن دستگاه تعقّل وانديشه، از يك رشته مقدمات بديهى وروشن وثابت در علوم، يك سرى قوانين كلى خارج از حس را كشف مى كنند وقله هايى از معرفت وكمال را تسخير مى نمايند.

قوانين كلى علوم به قيد كليّت، مسائل فلسفى وآگاهى هاى مربوط به خدا وصفات وافعال او ومسائلى كه در علم عقايد ومذاهب مطرح مى گردد، همگى مولود دستگاه تفكر ونتيجه به كار افتادن نيروى عقل انسانى است.

٣ـ راه الهام واشراق: اين راه، واقعيت شناسى سومى است كه در وراى دستگاه حس وتعقّل قرار دارد. يك نوع واقعيت شناسى خاصّى است كه امكان آن از