الهی می‌چرخد.) آیا اینها که امروز جنس مردم را تمام می‌گیرند و جنس خودشان را کم می‌دهند نمی‌دانند که یک روزی خودشان و عملشان و کردارشان همه در ترازوی عدل الهی قرار می‌گیرد؟! اگر انسان بداند جنسی را که به عده‌ای تحویل می‌دهد، یک بار دیگر دقیقا میزان می‌شود، آنوقت چه کار می‌کند؟ آیا باز هم کم می‌گذارد؟! نه، چون می‌داند که آنها دقیقا رسیدگی می‌کنند و وزن می‌کنند و آبرویش خواهد رفت، آنوقت است که انسان احتیاطا یک چیزی هم علاوه می‌کند که آبرویش نرود و حتی اگر انسان گمان هم ببرد که میزان می‌کنند و می‌سنجند، باز احتیاط می‌کند.

پس آن کسانی که در خرید و فروش‌ها و معاملاتشان با مردم کم‌فروشی می‌کنند، باید گفت اصلا گمان هم نمی‌برند که قیامتی در کار است که خودشان و اعمالشان و کردارشان و نیاتشان و همه چیز آنها در ترازوی عدل الهی وزن می‌شود. (وَ الْوَزْنُ یوْمَئِذٍ الْحَقُّ[١] .)

در سوره مبارکه القارعه می‌خوانیم: اَلْقارِعَةُ. مَاالْقارِعَةُ. وَ ما اَدْریک مَاالْقارِعَةُ. یوْمَ یکونُ النّاسُ کالْفَراشِ الْمَبْثوثِ. وَ تَکونُ الْجِبالُ کالْعِهْنِ الْمَنْفوشِ. فَاَمّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازینُهُ. فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیةٍ. وَ اَمّا مَنْ خَفَّتْ مَوازینُهُ. فَاُمُّهُ هاوِیةٌ. در آنجا هر کسی که میزانهای او، یعنی بارهای او و آورده‌های او (آورده‌های حقیقی هر کسی همان اعمال خیر اوست) سنگین باشد فَهُوَ فی عیشَةٍ راضِیةٍ، و اما هر کسی که سبک به آنجا برود (سبک از عمل خیر) فَاُمُّهُ هاوِیةٌ.

تعمیم معنای «تطفیف»

مفسرین گفته‌اند: تفسیری که در این آیات برای تطفیف بیان شده (کم‌دهی و جنس خود را کم دادن) اختصاص ندارد به مواردی که ترازویی در کار است، یعنی مورد آیه اختصاص ندارد به امثال عطّار و بقّال و رزّاز، بلکه اساس زندگی بشر بر معامله و داد و ستد است. انسان که در اجتماع زندگی می‌کند، از مواهب اجتماع بهره می‌برد و این همان چیزی است که از اجتماع می‌گیرد، و در مقابل، هر انسانی کاری و مسئولیتی و وظیفه‌ای بر عهده دارد که باید آن را انجام بدهد و این همان چیزی است که به اجتماع تحویل می‌دهد. هر کسی که در آنچه باید بپردازد کم بگذارد و در آنچه می‌گیرد تمام و کمال بگیرد، «تطفیف» شامل حال او می‌شود.

فرض کنید شما کارمند کسی هستید و قرار دارید ماهی فلان مبلغ از او بگیرید. اگر شما کاری را که قرار گذاشته‌اید، تمام و کمال انجام دادید و آنوقت مبلغ مورد قرارداد را به تمام و کمال گرفتید، درست است، ولی اگر شما حقوقتان را به تمام و کمال بگیرید ولی از کارتان کم بگذارید، این تطفیف است و در تطفیف بودن و حرام بودن و سُحت بودن، هیچ فرقی ]با مواردی که ترازو در

[١] . اعراف / ٨ .